Recht & Onrecht

Een scheutje waardering in het stemhokje kan helpen

Het vertrouwen in democratie is ook te verhogen door de burger die stemt symbolisch te waarderen. In de Gedragscolumn schrijft politicoloog Petra Jonkers over positieve bekrachtiging in het stemhokje.

Volgens de burgemeesters en wethouders van ‘Code Oranje’ stagneert onze democratie door ‘gebrek aan legitimatie, oplossingsgerichtheid en vertrouwen.’ Ze willen daarom radicaal gaan experimenteren met de lokale democratie, bijvoorbeeld door raadsleden door loting aan te wijzen in plaats van met vierjaarlijkse verkiezingen. Uiteindelijk is ook de nationale representatieve democratie aan een grondig herontwerp toe, zeggen de burgemeesters.

Toch stemmen

De impact van uw stem ís ook verwaarloosbaar klein op het totaal van zo´n 13 miljoen kiesgerechtigden bij onze Tweede Kamerverkiezingen. Als persoonlijke invloed het doel van uw stem is, handelt u rationeel door thuis te blijven. U kunt uw tijd beter besteden aan het switchen van energieleverancier dan in de stromende regen naar het stemlokaal te fietsen.

Maar de kans is heel groot dat u tóch gaat. Voor de gemeenteraadsverkiezingen in 2014 viel de opkomst mogelijk tegen met 53%, maar voor de Tweede Kamerverkiezingen in 2012 was de opkomst bijna 75%. Politicologen onderzoeken al langer oorzaken voor een hoge opkomst ondanks de irrationaliteit die aan verkiezingen kleeft. Zij wijzen op verschillende factoren. De belangrijkste factor lijkt een bepaald (burger)plichtsgevoel, gevoed door bijvoorbeeld lidmaatschap van een partij of belangengroep, familietraditie en persoonlijke gewoontes.

Gewenst gedrag meteen opmerken

Nu kiesgerechtigden nog massaal komen opdagen, valt te overwegen die stembereidheid juist te belonen in plaats van de representatieve democratie radicaal om te gooien. Onderzoek laat zien dat een directe bekrachtiging van gewenst gedrag herhaling van dat gedrag stimuleert. Juist wie aarzelt en toch komt opdagen, kan door een bekrachtiging de overtuiging ontwikkelen dat zijn of haar politieke participatie ertoe doet. Er treedt een leereffect op.

Een financiële beloning is niet zo geschikt als bekrachtiging. Die beloning verdrijft dan de innerlijke motivatie, het zogenaamde motivation crowding out-effect. Maar het kan wel helpen om het gewenste gedrag positief te labelen. Bijvoorbeeld: `Met uw stem draagt u bij aan de democratie`. Of door mensen de kans te bieden zichzelf een beloning in het vooruitzicht te stellen. Dat helpt bij het verrichten van taken die op korte termijn geen persoonlijk voordeel opleveren. Uit de populariteit van de stemfie (een selfie in het stemhokje) valt voorzichtig te concluderen dat die behoefte bestaat. Een rechtszaak over de stemfie in 2014 ging vooral over de vraag of stemfies het stemgeheim niet aantasten. Een goede vraag, maar niet de enige relevante. Onvermeld bleef het mogelijk positieve psychologische aspect van de stemfie voor de fotograaf.

Beetje theater

Sommige landen maken al ietsje meer theater van het stemproces, zoals Frankrijk. Elke keer dat een Franse kiezer zijn stembiljet in de stembus stopt, wordt hardop ‘a voté’ geroepen;  de kiezer zet nog zijn handtekening na het stemmen en krijgt desgewenst een stempel als bewijs op zijn stemkaart mee. In Nederland daarentegen wordt u onthaald met de poster ‘Uw gedrag in het stemhokje’. Deze poster is gespeend van elke vorm van symboliek of waardering voor het feit dat u komt opdagen. Na afloop kunt u praktisch onopgemerkt weer naar huis. Natuurlijk moet het proces ordelijk en neutraal  verlopen zonder aantasting van het stemgeheim, maar er mag best een scheutje waardering bij.

Petra Jonkers is politicoloog en rechtssocioloog. Eerder publiceerde zij over gedrag en kwaliteit van regelgeving. De gedragscolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door sociale wetenschappers.