Cultuur

Interview

Interview

Werk van Neil Dawson op de Gibbs Farm in Nieuw-Zeeland.

Foto Paul Kramer

Een gefilmde tentoonstelling van beeldentuinen

Oud-museumdirecteur Ernst Veen maakte een tv-serie over de mooiste beeldentuinen ter wereld, vanaf deze donderdag te zien op NPO 2: „Deze kunst maakte me stil.”

Ernst Veen ziet er wat ongemakkelijk uit, wanneer hij op de oprijlaan van de Gibbs Farm in Nieuw-Zeeland oog in oog komt te staan met een struisvogel. Het beest is een kop groter dan de gepensioneerde museumdirecteur en heeft zich als een trotse poortwachter naast het portier van zijn huurauto gepositioneerd. Met ingehouden adem wurmt de 70-jarige Veen zich langs de veren van het dier. Je moet er iets voor over hebben, als je in verre uithoeken van de wereld op zoek gaat naar de mooiste beeldenparken.

Het bezoek aan het 400 hectare tellende landgoed van kunstverzamelaar Alan Gibbs is het onderwerp van de eerste aflevering van Tuinen van verwondering, de zesdelige televisieserie die Ernst Veen maakte voor de NTR. We zien hoe hij door Gibbs in een jeep wordt rondgereden over de groene heuvels, waar giraffen en alpaca’s zich vlijen tegen immense sculpturen van Sol LeWitt en Richard Serra. Hoe hij, getooid met cowboyhoed, wandelt door een reusachtig, rood, trompetvormig beeld van Anish Kapoor. En hoe hij, ter afscheid, nog een rondje over het terrein mag vliegen in Gibbs helikopter. Dit moet een jongensdroom zijn die uitkomt. Veen, inmiddels weer thuis in zijn woning aan het Amsterdamse Vondelpark, glimlacht: „Het was genieten. Veel adrenaline.”

Trailer van ‘Tuinen van verwondering’. De tekst gaat verder na de video

Als museumdirecteur stond Veen dertig jaar lang aan het hoofd van De Nieuwe Kerk in Amsterdam en leidde hij, vanaf 2004, tevens de Hermitage aan de Amstel. Bij zijn afscheid, in 2011, kregen hij en zijn echtgenote een reis naar Nieuw-Zeeland aangeboden. „Iemand gaf mij toen de tip om Alan Gibbs te mailen, omdat hij zo’n mooie beeldentuin had. Per ommegaande kreeg ik een mail terug dat ik welkom was. Tijdens dat bezoek zag ik bij Gibbs thuis een maquette van een kunstwerk op tafel staan. Het bleek te gaan om een sculptuur van de Nederlandse kunstenaar Marijke de Goeij. In een opwelling riep ik toen dat ik zou terugkomen met een filmploeg om de oplevering van het beeld vast te leggen.”

Televisieserie

Verhalen vertellen, zegt Veen, zit hem als museumman in het bloed. „Vroeger deed ik dat met tentoonstellingen. Dan leende ik kunstwerken van andere musea om zo mijn verhalen aan het publiek over te kunnen brengen. Maar de werken in Nieuw-Zeeland waren niet te verschepen. Die zaten verankerd in het landschap. Ze gaan een symbiose aan met de natuur. Het is kunst die alleen daar bekeken en gefilmd kan worden. Zo ontstond het idee voor een gefilmde tentoonstelling, in de vorm van een televisieserie.” Hij lacht. „Nu ik wat ouder ben, vergeet ik regelmatig namen. Maar het fijne is dat de ideeën blijven komen, ook nu ik met pensioen ben.”

Foto Paul Kramer

Detail van een werk van Chris Burden in het Braziliaanse beeldenpark Inhotim. Foto Paul Kramer

Voor de inhoudelijke invulling zocht Veen contact met een andere gepensioneerde kunstman: oud-Stedelijk-directeur Gijs van Tuyl. „Ik ben een gepassioneerde kunstkijker, maar ook een generalist”, zegt Veen. „Gijs is de kenner.” Samen maakten ze een selectie van de zes mooiste beeldentuinen ter wereld. Het belangrijkste criterium was dat de kunstwerken site specific moesten zijn, dus speciaal voor die plek gemaakt. Het bracht ze de afgelopen maanden van de wijngaarden van Zuid-Frankrijk tot de Braziliaanse jungle.

Veen: „Wat zijn dat voor mannen, die de beroemdste kunstenaars ter wereld uitnodigen om iets unieks te ontwerpen voor hun tuinen? Daar was ik benieuwd naar. Wat ik bij ze bespeurde, was dat ze iets na wilden laten aan de stad of het land waaraan zij zoveel te danken hadden.

„In Brazilië vertelde Bernardo Paz, die zijn miljarden heeft verdiend met mijnbouw, dat hij graag iets terug wilde doen. Toen hij in 1995 herstelde van een hartaanval, had hij zich opeens gerealiseerd dat hij met zijn bedrijf de natuur veel geweld had aangedaan. Hij verkocht zijn ijzerertsmijn en gooide zijn leven om. Op zijn landgoed Inhotim heeft hij sindsdien honderden verschillende soorten bomen laten planten. Zijn tuin heeft mij misschien nog wel het meest verwonderd, met al die prachtige kunstwerken tussen de palmen.”

Het zijn ook mannen die graag erkenning willen krijgen voor wat ze bereikt hebben, merkte Veen. Zoals vastgoedmagnaat Christian Ringnes, zoon van een bekende bierbrouwer, die een vervallen stadspark in Oslo omtoverde tot een publiek toegankelijke beeldentuin. „Hij stuitte daarbij op enorm veel tegenstand van de gemeente en de bewoners van Oslo, maar zette toch door. Nu hebben de Noren zijn Ekebergparken omarmd, en heeft Ringnes de erepenning van de stad Oslo ontvangen.”

De verzamelaars gaan echt ver voor hun kunstenaars, zag Veen. Er worden meren aangelegd, heuvels afgevlakt, weilanden omgeploegd – alles om de kunst maar zo goed mogelijk tot haar recht te laten komen. „Het mooie aan deze landschapskunstwerken is dat ze in principe grenzeloos zijn”, zegt Veen. „De heuvels zijn de wanden, de aardbodem is de vloer, and the sky is the limit.”

Foto Paul Kramer

Werk van Anish Kapoor op de Gibbs Farm. Foto Paul Kramer

Dat neemt niet weg dat we Alan Gibbs in de eerste aflevering met kunstenaar Anish Kapoor zien discussiëren over de grootte van diens kunstwerk. Kapoor wil het liefst een beeld van 35 meter hoog, maar Gibbs vindt 25 meter wel genoeg. Want „geld speelt wel degelijk een rol”.

Paradijselijk

Met behulp van drie camera’s en een drone heeft regisseur Paul Kramer de beeldentuinen op hun paradijselijkst in beeld gebracht, met lange shots van mistige velden en idyllische kustlijnen. „Het is een soort slow television”, zegt Veen. „Ik heb me laten vertellen dat daar steeds meer behoefte aan is.” Ondertussen zie je de ex-museumdirecteur struinen door bamboebossen en olijfgaarden, op zoek naar de kunst. Steeds is er weer die verwondering, over hoe mooi of hoe groot de werken zijn, hoe perfect ze in hun omgeving passen. „Ik heb echt gelukzalige momenten gehad. Deze kunst maakte me stil.”

Anders dan in een museum, waar het publiek vaak gehaast langs de schilderijen trekt, zijn deze beeldenparken plekken om te onthaasten, zegt Veen. „Het zijn kunstwerken die je met al je zintuigen kunt bekijken en ervaren. Niet alleen met je ogen, maar ook met je oren, je neus, je hoofd en je hart. Daardoor kijk je beter. In Storm King, een park ten noorden van New York, zag ik een prachtig beeld van Kenneth Snelson: een ranke, dynamische constructie van kabels en buizen. Ik ben er meerdere keren opnieuw langs gelopen en iedere keer dat ik het zag, werd het een beetje mooier.”

Tuinen van verwondering. Vanaf 3 nov. iedere donderdag, 21.20 uur, op NPO 2. Het boek ‘Wondertuinen’ van Ernst Veen en Gijs van Tuyl verschijnt eind november bij uitgeverij Waanders.