Tegenstanders van Amerika worden sterker, vrienden zwakker

Wereldorde China is zelfbewuster, Rusland agressiever, Europa niet in goeden doen. Als wereldmacht is Amerika steeds meer aangewezen op eigen kracht.

Foto iStock

De eerste ochtend op de zaak, of niet lang daarna, zal een stafmedewerker de nieuwe president wijzen op een digitale wereldkaart met gekleurde stippen: het actuele overzicht van gewapende conflicten. Brandhaarden zijn immers net zo’n vast bestanddeel van de presidentiële routine als gratieverlening voor de Thanksgiving-kalkoen.

De kaart van de Council on Foreign Relations maakt in één oogopslag duidelijk waaraan de president de komende vier jaar een deel van de nachtrust kwijt zal zijn. In het najaar van 2016 telt de wereld bijna dertig gewapende conflicten – van Congo tot Korea. Vroeg of laat zullen ze allemaal in het Oval Office belanden. Dat is het lot van de supermacht. Kunnen de VS die chaos nog wel aan?

Screenshot Global Conflict Tracker

Screenshot Global Conflict Tracker

De optelsom van brandhaarden is indrukwekkend, maar wordt pas onrustbarend in combinatie met de ontwikkeling van de mondiale machtsbalans: de tegenstanders van de VS worden sterker, de medestanders zwakker. De nieuwe president vindt een zelfbewuster China en een agressiever Rusland tegenover zich en een onzekerder Europa naast zich.

Welk Amerika gaat de nieuwe president leiden? Lees hier meer trendverhalen over de VS

Machtsverhoudingen zijn geen voedselhypes – vandaag quinoa, morgen zwarte rijst. Verhoudingen tussen landen veranderen in de loop van jaren, verschuivingen in machtsblokken zijn een kwestie van decennia, zo niet eeuwen. Zo bezien is 2017 het nieuwe 2016.

Schokken en gevolgen

De opkomst van Azië, in het bijzonder China, is een verandering van tektonische dimensie, traag en ingrijpend. Dát het zwaartepunt van de wereld van West naar Oost schuift, is gezien de verbijsterend snelle economische ontwikkeling van Azië, begonnen in Japan en Zuid-Korea in de jaren zestig, geen twistpunt. Vraag is alleen met welke schokken en gevolgen.

Joseph Nye, nestor van Harvard’s Kennedy School of Government, stelt de Amerikanen al jaren gerust: de opkomst van China betekent niet automatisch de neergang van de VS. De periode van Amerikaanse dominantie ‘de Amerikaanse eeuw’ zal nog wel een paar decennia duren, stelde hij vorig jaar in het essay Is de Amerikaanse eeuw voorbij? Economische kracht, zegt Nye, staat niet automatisch gelijk aan politieke macht, geschiedenis is geen lineair proces en wie zegt dat de Chinese groei zal aanhouden?

Tekst gaat verder na de video:

Voor Gideon Rachman, columnist van de Financial Times, is de Amerikaanse eeuw wel voorbij. In zijn recente Easternisation – oorlog en vrede in de Aziatische eeuw - schrrijft hij:

„Het centrale thema van de wereldpolitiek gedurende het tijdperk Obama was de gestage erosie van het vermogen van het Westen om internationale kwesties naar zijn hand te zetten.”

Wiens eeuw het ook wordt, de wereld wordt ook nu al met vaste regelmaat getrakteerd op blijken van Chinees zelfbewustzijn. Goedaardig voorbeeld was de vergadering van leiders van de belangrijkste industrielanden (G20) in Hangzhou, begin september. Leider Xi Jinping stuurde toen twee miljoen inwoners op vakantie om de lucht te zuiveren en onthaalde zijn gasten op een cultureel programma, in grandeur vergelijkbaar met een opening van Olympische Spelen.

Er zijn ook agressievere manifestaties van Chinese macht: venijnige ruzies over territoriale claims in de Zuid-Chinese Zee, grootscheepse legeroefeningen samen met Rusland.

Bondgenoot

Tot nu toe gaan de VS ervan uit dat er voor hen een rol is weggelegd in Azië omdat China’s buren een bondgenoot zoeken tegen de reus in de regio. Ook dat kan snel veranderen. De nieuwe Filipijnse president, de wispelturige en extreme Rodrigo Duterte, zei in oktober tot ieders verrassing over te lopen naar China. Van de ene dag op de andere dreigden de Amerikanen hun steunpunt in de Pacific te verliezen. Het is onduidelijk hoe serieus Duterte is, maar zijn verrassende manoeuvre onderstreept wel hoe aantrekkelijk China als bondgenoot voor anti-Amerikanisten inmiddels is geworden.

De recente Russische assertiviteit is evenzeer a pain in the neck. Rusland wordt niet gestaag opgestuwd door een economische motor, maar dwingt met militair ingrijpen af dat er rekening met het land wordt gehouden. Sinds annexatie van de Krim, interventie in Oekraïne en zeker sinds deelname in het Syrië-conflict ligt het Rusland van president Poetin op ramkoers met het Westen. De verhouding tussen Rusland en het Westen is nooit eenvoudig geweest, maar bij vlagen was er de hoop dat Rusland en het Westen partners konden zijn. Nu is het vertrouwen zoek. Russische agressie, Westerse sancties en de beschuldiging van Russische oorlogsmisdaden in Syrië ontnemen voorlopig het zicht op detente.

Dertig brandhaarden, een rivaliserende grootmacht en een machtige, onvriendelijke tegenspeler: op zo’n speelveld heb je vrienden nodig. Het Canada van Justin Trudeau blaakt van zelfvertrouwen, maar bondgenoot Europa is niet in goeden doen.

De snelle opeenvolging van financiële crisis, monetaire crisis, massale immigratie en terreur maken Europa onzeker. Het populisme groeit er, evenals het animo voor nationale oplossingen en de aversie tegen internationale samenwerking en handelsverdragen. Een ‘harde’ Brexit staat garant voor een jarenlang Europees moddergevecht; discussies over ‘exits’ elders hebben aan geloofwaardigheid gewonnen.

Het Atlantische bondgenootschap, steunbeer van de naoorlogse wereldorde, omvat dertig landen en 900 miljoen burgers. In theorie is dat een machtige vriendenclub, maar cohesie en daadkracht ervan zijn niet vanzelfsprekend. Ook iets om van wakker te liggen.