Pokémon voor vogelaars

Vogeltrek

Een zeldzaam vogeltje zal nooit meer onopgemerkt over Nederland vliegen. Via hun telefoon zien twitchers ’m al van verre aankomen. Met z’n allen scheuren ze erachteraan.

Foto Olivier Middendorp

Het is najaar, tijd voor trekvogels. Vele tienduizenden vogels uit het hoge noorden gaan, met de invallende koude, op de wieken en zoeken warmere streken op. Iedereen kent het beeld van overtrekkende, luid gakkende ganzen in V-vorm langs de hemel.

Maar er is meer te doen in de wereld van de vogels. Nederland is een uitgelezen land om vogels op hun jaarlijkse tochten te volgen: het ligt op een van de belangrijkste routes van Scandinavië, IJsland en zelfs Siberië naar de plekken waar vogels overwinteren, in Zuid-Europa en Afrika.

Tegelijk met de vogels trekt een groeiend aantal vogelliefhebbers eropuit om de vogels waar te nemen. Het spieden naar deze zeldzaamheden heeft iets van de game Pokémon Go, en dan zijn de vogels de avatars. Het verschil is dat vogels niet virtueel zijn. Maar de smartphone laat wel zien waar zich de bijzondere soorten bevinden. Terwijl je in de echte wereld natuurlijk niet altijd geluk hebt. Bij de Oostvaardersplassen liep kort geleden een jonge vogelaar rond, met verrekijker, en ondertussen Pokémon spelend.

Nooit eerder dan in de afgelopen oktobermaand deden zoveel extreem bijzondere vogels ons land aan. Volgens Marten Miske van Dutch Birding, een Nederlandse organisatie die onder meer vogeltrek bestudeert, is dat te danken aan de aanhoudende oostelijke wind. Vooral zangvogels worden in onze richting gestuwd. Zo ontdekten vogelwaarnemers de bergheggemus uit Siberië op 21 oktober voor het eerst in Nederland, op de Maasvlakte. Ook bijzonderheden als de witkopgors, de bastaardarend en de Provençaalse grasmus deden ons land aan. Twitter en Facebook helpen enorm bij de opsporing. De bergheggemus werd verwacht. Internationale waarnemers zagen de vogel in Polen, Finland en Groot-Brittannië. En toen dook hij hier op.

Siberische boompieper

Er zijn de ‘gewone’ trekvogels, om het oneerbiedig te zeggen, want vogels zijn nooit gewoon. Vinken zijn dat bijvoorbeeld. En er zijn de zeldzaamheden, ofwel dwaalgasten. Vogels uit verre landen die onze streken zelden of nooit aandoen, maar soms opeens wél. Dat laatste zorgt voor grote opwinding, zoals de bergheggemus of de woestijntapuit op Texel. Soms dwaalt een sneeuwuil af uit het arctische noorden. En vergeet de steppekiekendieven uit Oost-Europa niet, die al een tijdlang in Drenthe en Zuid-Holland bivakkeren of de Siberische boompieper bij de Hondsbossche Zeewering. Is zo’n zeldzaamheid eenmaal waargenomen, dan lokt de vogel honderden vogelaars. In rijen opgestelde mannen en vrouwen die door verrekijkers en telescopen turen: daarginds is iets bijzonders te zien.

Er is de laatste jaren veel veranderd in het kijken naar vogels. Sites als Dutch Bird Alerts, Waarneming.nl en Trektellen.nl geven met plaatsaanduiding en gps-coördinaten precies aan waar de vogel zich bevindt. De digitale revolutie heeft ook een revolutie in de vogelaarspopulatie teweeggebracht. De homogene groep baardige vogelaarmannen is allang vervangen door een bont gezelschap met ook veel jonge mensen die hun smartphones raadplegen. En ruim veertig procent is inmiddels vrouw. Met de digitale tijd is een nieuwe vogelwaarnemer ontstaan, de twitcher: vogelaars die zoveel mogelijk soorten verzamelen voor hun persoonlijke lijst. Tal van vogelaars zijn verenigd in Dutch Birding. Ze zitten met soms wel 250 deelenemers in whatsappgroepen en geven elkaar de coördinaten van hun waarnemingen door. De individuele vogelaar bestaat nauwelijks nog: met vele honderden ogen in het veld is de kans op een buitensporige observatie veel groter.

Foto Olivier Middendorp

Foto Olivier Middendorp

0111CUL_vogel_2_7k

Onafgebroken visuele vogeljacht

De Amerikaanse ornitholoog Noah Strycker nam, alleen al in 2015, 6.042 soorten waar over de hele wereld. Dat betekent 365 dagen onafgebroken op visuele vogeljacht. Met lokale gidsen het oerwoud of de woestijn in. Of met behulp van apps op de smartphone of tablet op pad. Het onderscheid tussen het traditionele en het hedendaagse vogels kijken is eens treffend verwoord door de Amerikaanse schrijver Mark Obmascik in zijn boek Het grote vogeljaar: „Alleen oude vrijsters en gepensioneerde Engelse kolonels wachten tot de vogels naar hen toekomen, de hedendaagse vogelaar zoekt de vogels op.” Dat kan over de hele wereld, maar ook binnen de landsgrenzen, zelfs in je eigen achtertuin. In Nederland staat de teller van meest waargenomen soorten op 471. Met een ander woord heet dit ook ‘wedstrijdvogelen’.

Vogelaars van nu zijn meer dan ooit geïnteresseerd in trekvogels. Dat is een essentieel onderscheid met bijvoorbeeld de tijden van Jac. P. Thijsse, nog maar enkele decennia geleden. Destijds ging de belangstelling uit naar ‘onze’ broedvogels. En waar ‘onze’ vogels zich ’s winters ophielden, viel min of meer buiten bereik.

Vogels zijn indrukwekkende reizigers, ze leggen afstanden van vele duizenden kilometers af. Dat dwingt bewondering af.

Het trekvogels bekijken is meer dan alleen wedstrijdvogelen. Het verhoogt onze kennis van trekroutes. Dit kunnen we gebruiken om gebieden te beschermen, zoals bijvoorbeeld de Wadden die zo noodzakelijk zijn als tussenstop voor de magische reis naar Afrika.

Afgelopen oktober, de trekvogelmaand bij uitstek, kwamen de Dutch Birders bijeen op Texel. De ontdekking van de zeer zeldzame woestijntapuit, afkomstig uit Noord-Afrika of van de Kaspische Zee, brengt sensatie. De alarmbellen van whatsapp rinkelen. Vogelaars moeten meteen ter plekke zijn, en dus snellen ze per auto over het eiland. De trekvogel kan zo weer weg zijn.

Deze woestijntapuit geldt als een zeer bijzondere waarneming, een dwaalgast. Kijkend door de telescoop zien de vogelwaarnemers, op een paar honderd meter afstand, de slanke, zandkleurige vogel met zijn zwarte tekening. Zonder zich iets van al die vogelaars aan te trekken, zoekt hij naar voedsel tussen de kluiten aarde. Voor tal van vogelaars is hij een nieuwe soort. De spanning van het nieuwe en onbekende hangt in de lucht.

Van Kester Freriks verschijnt deze week: Het nieuwe vogels kijken. Tweehonderd en meer zeldzame vogelsoorten in de Lage Landen. Met illustraties uit de Artis Bibliotheek. Uitg. Athenaeum, 236 blz., € 24,95