Recensie

Zo fictief is dit plaatsje niet

Roman

Het fictieve plaatsje in de nieuwe roman van Juli Zeh begint nu online een eigen leven te leiden.

Waar Ons soort mensen over gaat lijkt eenvoudig: VentoDirect, een bedrijf in windenergie, wil tien windmolens neerzetten in het onbeduidende (voormalig Oost-)Duitse Unterleuten. Een groot deel van de behoorlijke markante en goed opgehitste bevolking is tegen. De burgemeester en het landbouwbedrijf Ökologica zijn voor. Aldus barst een vuile, spannende veldslag los.

Maar Juli Zeh (1974), die haar sporen met zes eerder in het Nederlands vertaalde boeken ook hier ruimschoots verdiend heeft, is niet de minste; ze trekt er een vuistdikke roman voor uit om het probleem van de windmolens en de machtsstrijd die erbij komt kijken tot op de draad te analyseren.

Daarmee biedt ze een caleidoscopische blik op het neoliberalisme en kapitalisme in contrast met het Duitsland ten tijde van de DDR. Nog steeds zijn er vooroordelen tussen Ossies en Wessies, nog steeds heeft de voormalige scheiding tussen Oost en West, en de daaropvolgende Wende, invloed op dorpen als Unterleuten. Waarbij Unterleuten, hoewel fictief, zich behoorlijk conservatief heeft ontpopt. Een waterzuiveringsinstallatie kon er net doorgedrukt worden bij de Unterleuters, maar een riool was teveel van het goede: met beerputten en een rioolwagen is het allemaal toch ook best te doen? Berlijn, internet, nationale politiek: het is allemaal een ver-van-hun-bed-show. ‘Godzijdank hebben we in Unterleuten geen last van opleiding of charme’, brengt meneer Gombrowski, directeur van Ökologica, te berde.

Lekker Duits, deze roman

Lekker Duits dus, deze roman, en ook goed toegankelijk gelukkig, want materie zoals hierboven beschreven kan – zeker als je de Wende op afstand of vanwege je geboortejaar niet zeer bewust hebt meegemaakt – lichtelijk taai zijn. Maar Zeh beschikt over een wat ik alleen maar een (soms wel erg) ’vlotte pen’ kan noemen, die de zaken behapbaar – en niet oppervlakkig – maakt.

Ook hanteert ze een zeer droog, soms wat cynisch gevoel voor humor, waar ze haar talrijke personages mee opzadelt. En dat zijn er nogal wat: van een import vogelbeschermer tot een vastgeroeste, oude soort-van-Marxist die van rotzooi schoppen houdt, een bloedmooie jonge vrouw die zich ontpopt tot zielloos grondhandelaar, de simpele kerel die maar niet stopt met het strategisch verbranden van autobanden in zijn tuin – en dat is nog maar een fractie van de strijdende dorpelingen.

Dat alles leidt natuurlijk tot verschrikkelijke intriges, complottheorieën en daden van onbeholpen geweld. Daarbij blijft de oudere generatie zich verbazen over de jongere: ‘wandelende selfies’, en de twintigers en dertigers behept met ‘de absolute wens om alles goed te doen’. ‘Levensatleten’: ‘Mensen die zich gedragen als de manager van hun eigen biografie’.

En zo, overigens zonder geheven vinger maar met een wrang knipoogje, biedt Ons soort mensen naast een geschiedenislesje, een veelzijdige blik op wat je misschien met een groot gebaar ‘de aard van de mens’, of toch wel bepaalde types mensen kunt noemen. Zeh schetst die types allerminst als stereotypes, ze doet haar best ze te begrijpen, die oude communisten, belegen vogelbeschermers en digitale wonderkinderen. En de lezer begrijpt die personages ook, voor precies zo lang ze in hun hoofdstukjes de hoofdrol spelen.

En dan, een hoofdstuk verder, zie je je eerdere helden of schurken weer door de ogen van andere personages, bijvoorbeeld hun wederhelften, en zijn ze ineens niets anders dan een karikatuur. Het is een heerlijk en knap spel van steeds op het verkeerde been gezet worden, het in je handen klappen uit herkenning of juist het krommen van je tenen om diezelfde reden. Zeh is nietsontziend en zeer, zeer zorgvuldig in haar observaties. Als jij er zelf niet tussen zit, dan toch zeker een van je naasten. In your face.

Fictief plaatsje met een webshop

Nog even over het fictieve Unterleuten: dat heeft inmiddels een bestaan gevonden, en wel online. Niet alleen heeft het dorp een website, ook de vogelbescherming (mét webshop!) is digitaal vertegenwoordigd, net als VentoDirect en zelfs het lokale eetcafé. Op Wikipedia is een pijldiagram te vinden met de Scheitern (mislukkingen) van Gombrowski. De zelfhulpgoeroe waar een van de Unterleuters zich door laat leiden heeft een YouTube-kanaal (bestaat-ie nou echt, of niet?). Enkele van de personages hebben Facebook-profielen, waarop ze ook met elkaar in gesprek gaan. Nieuw is dat niet, hier waarde zeven jaar geleden al een personage van Hanna Bervoets rond op social media, maar de devotie en humor waarmee dit in Ons soort mensen is aangepakt, is bewonderenswaardig. Ik wacht met smart op het moment dat de burgemeester van Unterleuten mijn vriendschapsverzoek accepteert.