Column

Echt goede kunst is altijd relevant

marjoleinedevos0

Bij het ontbijt haalde ik het boek uit het pakje. Oek de Jong, Het visioen aan de binnenbaai. Sloeg het open, begon te lezen. Na tien minuten zei ik hardop: „Fijn!”, glimlachte tegen mijn theekopje en sloeg het boek met spijt dicht – men moet nu eenmaal werken en niet meteen ’s ochtends blijven zitten lezen, al is er niets heerlijkers dan wel ’s ochtends blijven lezen. Nooit ben je zo ontvankelijk en zo geconcentreerd. „De ochtend is voor de muze”, zei schrijver Willem Brakman altijd, en daarbij doelde hij ongetwijfeld ook op dat gevoel van in blanco staat-zijn, klaar om beschreven te worden door jezelf of een ander.

Maar los van de ochtend en de staat van ontvankelijkheid was er natuurlijk ook iets aan het boek zelf dat me meteen trok. Essays zijn het. Essays van iemand die wil nadenken over de dingen die hem aangaan en bezig houden, en die dingen hebben met schrijven te maken. De Jong herinnert zich de tijd dat hij aan Opwaaiende zomerjurken werkte en het plotselinge overweldigende succes. Hij schrijft over de fijngevoelige verhalen van Maria Dermout, die toch ook altijd een donkere kant hebben – we moeten weer nodig eens Maria Dermout lezen. Maar wat nut dat ik hier ruwe samenvattingen ga geven van waar De Jong het over heeft, de aantrekkelijkheid is nu juist dat het géén ruwe samenvattingen zijn maar gedreven observaties van iemand die net als Dermout uitzonderlijk sensitief is en tegelijkertijd ook weet heeft van het harde in de wereld en in zichzelf.

Ik was een beetje jaloers op De Jong. Om zijn onbekommerde aandacht voor waar hij het over wilde hebben. Het is net alsof zijn essays zich helemaal niet schuldig voelen, maar zich juist volstrekt natuurlijk openstellen voor kunst en kunstenaars, voor de stijl waarin observaties worden gedaan en voor de manier waarop kunst op hem inwerkt. En door die onbekommerde belangstelling voel je meteen de enorme rijkdom, de menigvoudigheid, de sensationele verscheidenheid van de wereld. En waarom dan toch dat woord ‘schuldig’? Wat komt dat in dit verband doen? Blijkbaar zit het ergens klaar om mij te bespringen en dat zal dan wel weer komen door het achtergrondkoor van commentatoren dat geregeld de koppen om de deur komt steken om mij toe te blaffen: Wat doe jij eigenlijk voor vluchtelingen? Weet je wel dat je heel bevoorrecht bent? Sorry hoor, maar denk eens aan iemand uit Aleppo voor je zit te tobben over de aantrekkingskracht van het proza van Meister Eckhart! Kunst, kunst, kunst, ja die luxe heb jij. Enzovoort.

Wat doen die vervelende commentaarkoppen daar toch de hele tijd. Ik geloof helemaal niet dat kunst ‘maatschappelijk relevant’ moet zijn op die domme manier van mensen die vinden dat Pim Fortuyn niet genoeg vermoord wordt in de Nederlandse literatuur – echt goede kunst is altijd relevant. Omdat die verwijst naar mogelijke werelden die onlosmakelijk vastzitten aan de onze. Omdat kunst vorm geeft aan vormeloze gevoelens en vermoedens, aan openbaringen die onverwoord geen openbaring waren, aan waarnemingen die het nooit tot die status gebracht zouden hebben als er geen vorm voor gevonden was. Wat Oek de Jong doet, zo serieus naar kunst kijken of alle boeken van een schrijver lezen, en zich dan afvragen wat hem treft in dat werk en waardoor dat komt, dat is helemaal geen tijdverlies maar een noodzakelijkheid. Pff. Ze trekken zich terug.

Ik lees, een prachtig essay over de gevoelige en afwerende stijl van Frans Kellendonk. En begrijp weer iets meer van de wereld.