Speciale afweercel bewaakt de longen

Geneeskunde

Afweercellen in de longen kunnen sneller reageren op infecties, en zijn daarom een geschikt doel voor vaccinaties.

Getty Images/iStockphoto

Vaccins tegen infectieziekten van de longen, zoals griep en tuberculose, kunnen mogelijk veel effectiever worden als zij aangrijpen op de eerste verdedigingslinie van het lichaam in de longen. Onderzoekers van Sanquin in Amsterdam hebben nu voor het eerst een speciaal soort geheugencel van het afweersysteem gekarakteriseerd uit menselijk longweefsel (Nature Immunology, online, 24 oktober).

Het gaan om zogeheten weefselresidente geheugen T-cellen. Deze speciale witte bloedcellen liggen als poortwachters tussen de cellen die de binnenkant van de longen bekleden. Ze staan als eerste klaar om ziekteverwekkers als virussen en bacteriën te bestrijden als zij proberen via de longen binnen te dringen. Deze cellen verschillen van andere geheugen T-cellen die vanuit de lymfeklieren door het lichaam patrouilleren, omdat zij levenslang in het weefsel blijven. Het bijzondere aan geheugen T-cellen is dat zij ‘onthouden’ met welke ziekteverwekkers zij eerder te maken hebben gehad, waardoor het lichaam sneller kan reageren wanneer het blootgesteld wordt aan dezelfde infectie.

De residente geheugencellen werden pas in 2008 en 2009 ontdekt in de huid, en sindsdien zijn ze gevonden in allerlei andere weefsels, waaronder de longen. Onderzoek bij muizen heeft laten zien dat deze cellen in de longen een aangrijpingspunt zouden kunnen zijn voor vaccins tegen luchtweginfecties, omdat ze veel sneller reageren op binnendringende ziekteverwekkers dan de geheugencellen in de lymfeklieren, die nu meestal door vaccins ‘opgeleid’ worden. Tot nu toe was het niet gelukt menselijke residente geheugencellen van de longen goed te karakteriseren, een voorwaarde om effectieve vaccins te ontwerpen.

De onderzoekers van Sanquin hebben deze cellen nu kunnen isoleren uit gezond longweefsel van patiënten met longkanker die geopereerd werden en van COPD-patiënten die een longtransplantatie ondergingen. Daardoor konden zij voor het eerst het genetische profiel van deze cellen in kaart brengen.

De cellen blijken ‘geladen’ met boodschapper-RNA’s die bij indringeralarm meteen eiwitten kunnen gaan produceren. Zo kan de cel heel snel ontstekingsfactoren en celdodende eiwitten uitscheiden om virussen en bacteriën buiten te houden. Daartussen zitten ook signaalstoffen die andere immuuncellen uit de bloedbaan kunnen mobiliseren.

Maar longweefsel is tegelijk ook heel delicaat en een flinke ontstekingsreactie zou meer kwaad doen dan goed. Dat zagen de onderzoekers terug in de cel: er waren behoorlijk wat remmende moleculen actief die de afweerreactie juist onderdrukten.

De onderzoekers vonden de moleculen die ervoor zorgen dat de residente geheugencellen in stand blijven. Daarnaast identificeerden ze de moleculaire communicatie met omliggende longcellen, die garandeert dat de geheugencellen op hun plaats blijven.