Raad van State heeft stevige kritiek op nieuwe aftapwet

Rob Bertholee, Directeur-Generaal van de AIVD (L) en minister Ronald Plasterk. Foto ANP / Robin van Lonkhuijsen

Het toezicht op de geheime diensten is onvoldoende in nieuwe plannen van minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA). Dat schrijft de Raad van State, de belangrijkste kabinetsadviseur, in een vrijdag gepubliceerd advies.

In de nieuwe wet staat uitgebreid omschreven wat de inlichtingendiensten AIVD en MIVD mogen doen en hoe zij gecontroleerd worden. De vorige wet was door nieuwe technologieën verouderd. Zo mogen de diensten nu alleen draadloze communicatie grootschalig ‘ongericht’ tappen, zoals mobiele telefonie.

Straks mag ook communicatie over de kabel, zoals internetcommunicatie, ongericht getapt worden. Dan kan de AIVD bijvoorbeeld een maand lang al het internetverkeer tussen Nederland en Syrië tappen. Of een bepaalde tijd het internetverkeer in een specifieke buurt in de gaten te houden. Privacyvoorvechters noemen dit een ‘sleepnettactiek’.

De Raad van State heeft vooral kritiek op de manier waarop vooraf wordt gecontroleerd of een geheime dienst mag gaan tappen. In eerste instantie wilde Plasterk dat als minister zelf kunnen bepalen. Daar kwam hij afgelopen voorjaar op terug na stevige kritiek van mensenrechtenorganisaties. Een nieuwe toetsingscommissie moet voortaan vooraf groen licht geven.

Zo’n nieuwe toetsingscommissie is niet effectief genoeg, verwacht de Raad van State. Daarin is namelijk weinig inzicht in hoe geheime diensten in de praktijk werken en welke fouten in dat werk op de loer liggen. De bestaande toezichthouder CTIVD zou dat beter kunnen. Die controleert namelijk de daadwerkelijke uitvoeringspraktijk van de diensten en heeft vergaande toegang tot geheime informatie.

Een nieuwe commissie die vooraf alleen de papieren werkelijkheid controleert maar geen zicht heeft op de praktijk, zal taps „nagenoeg altijd” goedkeuren, vreest de Raad van State.

Toch houdt minister Plasterk vast aan de oprichting van een nieuwe commissie. Want als de CTIVD vooraf toestemming moet geven voor een operatie die zij daarna zelf moet controleren, komt dat neer op een „slager die zijn eigen vlees keurt”, zei de minister vrijdag.

Om tegemoet te komen aan de kritiek, regelt Plasterk dat in de nieuwe toetsingscommissie ook iemand kan worden benoemd die geen rechter is geweest, maar wel technisch deskundig is en inzicht heeft in veiligheidsrisico’s. Twee van de drie leden moeten wel een achtergrond als rechter hebben.

De Raad van State is ook kritisch over het recht dat geheime diensten krijgen om niet-gebruikte informatie uit ‘bulkintercepties’ drie jaar te bewaren. Juist bij deze niet-gebruikte gegevens kan privacygevoelige informatie van talloze onschuldige burgers zitten. Dat soort gegevens moeten op tijd vernietigd worden, vindt de Raad van State. Plasterk wil de bewaartermijn niet inkorten omdat belangrijke informatie dan verloren kan gaan.

Het wetsvoorstel ligt nu bij de Tweede Kamer, die de wet zo belangrijk vindt dat die met voorrang zal worden behandeld. Hoe snel dat precies gebeurt, is onduidelijk.