Het vergoelijken van prins Bernhard is voorbij

Reacties op biografie Juliana Deze week verscheen de biografie Juliana. Vorstin in een mannenwereld. De misdragingen van Bernhard leken het grootste nieuws.

Foto ANP

Wiens foto stond er bij de „5 opmerkelijke onthullingen uit de Juliana-biografie” die HP/De Tijd op een rij zette? Die van haar echtgenoot, een tevreden lachende prins Bernhard in vol militair ornaat. Drie van de genoemde „onthullingen” gaan dan ook over hem, en het zijn geen plezierige: hij zou een minderjarig meisje hebben aangerand, hij verbood zijn vrouw hem te zien in hun laatste levensjaren en Juliana wilde tot twee keer toe van hem scheiden.

Deze week verscheen de biografie Juliana. Vorstin in een mannenwereld van historicus Jolande Withuis. Volgens de meeste media was het belangrijkste nieuws hieruit steeds verbonden met misdragingen van Bernhard. Withuis zelf onderstreepte in interviews dat de vernederingen die de prins zijn vrouw aandeed haar diep hadden geraakt. Dan gaat het om de stelselmatige huwelijkse ontrouw, het „seksueel ontremde gedrag dat haar echtgenoot zowel binnens- als buitenshuis vertoonde” en vooral om de kwetsende woorden en gebaren die Bernhard voor zijn vrouw reserveerde. Vlieger en verzetsman Carel Steensma hoorde „in die vijftig jaar uit Bernhards mond nooit één aardig woord over zijn vrouw”, schrijft Withuis.

Is hiermee het beeld dat Nederland van Prins Bernhard had, gekanteld?

Dat Bernhard geen brave huisvader was, dat wisten de Nederlanders allang. De dramaserie die in 2010 over hem werd gemaakt, heette niet voor niets Schavuit van Oranje. Dat was precies zoals Bernhard het graag zou hebben gezien. „Als het beeld is dat ik zo nu en dan een deugniet was, dan gun ik dat de mensen. Maar ik zou het erg vinden als ze denken: hij deugde niet.” Zo zei Bernhard het zelf tegen Volkskrant-verslaggevers Pieter Broertjes en Jan Tromp, die de prins mochten interviewen mits zij de weergave ervan postuum zouden publiceren.

Lees ook Vredesprinses zonder vrede, een verhaal over de biografie over Juliana

Overvaller

Bij zijn dood in december 2004 kreeg Bernhard vooral loftuitingen. De jaren van het Lockheed-schandaal lagen ver achter hem en dat hij op hoge leeftijd met enige bombarie de boete betaalde voor een supermarktmedewerker die een overvaller te hardhandig had aangepakt, viel voor veel mensen in de categorie ‘deugniet’.

In het Volkskrant-interview dat drie dagen na zijn begrafenis verscheen openbaarde de prins het bestaan van twee buitenechtelijke dochters. Bernhard regisseerde in dit interview zijn eigen levensverhaal. Een kenmerkende passage gaat over zijn relatie tijdens de oorlog met de eveneens getrouwde Ann Orr-Lewis. Volgens Bernhard vroeg Juliana: „Is ze echt zo aardig dat je haar na drie jaar nog steeds hebt?” En toen haar man ja antwoordde, zei Juliana: „Dan wil ik haar graag ontmoeten.” Typerend voor zijn vrouw, vond Bernhard. „Zo reageerde ze, uit liefde voor mij.”

Lees ook: Een interview met Juliana-biograaf Jolande Withuis: over vrouwenvriendschappen, Loe de Jong en Bernard

In zijn Juliana & Bernhard (2008) plaatste de historicus Cees Fasseur, die als enige toegang kreeg tot het Koninklijk Huis Archief, hier voorzichtige kanttekeningen bij: „Dat de verhouding met lady Ann ook de naoorlogse huwelijksrelatie onder druk heeft gezet, lijdt echter geen twijfel, te meer waar Bernhard erop stond dat Juliana haar zou ontmoeten.” Maar Fasseur schrijft ook dat Juliana de ontrouw van haar echtgenoot heeft „aanvaard”.

Volgens schrijfster Annejet van der Zijl, die in 2010 promoveerde op Bernhard. Een verborgen geschiedenis, reageerde Juliana met „driftbuien” op de buitenechtelijke relaties van haar man. Withuis omschrijft Orr-Lewis als „een kwellende aanwezigheid in Juliana’s bestaan”.

Dezelfde feiten, andere interpretatie.

Wat voor de relatie met Ann Orr-Lewis geldt, gaat ook op in de andere gevallen. Withuis baseert de meeste feiten die ze over Bernhards ,,ontremde gedrag” schreef op eerdere publicaties. In het boek ZKH van Jort Kelder en Harry Veenendaal uit 2009 staat dat Bernhard in de jaren vijftig op Soestdijk hoveling Rita Pennink „had achternagezeten en aan haar deur stond te krabbelen waardoor ze deze op slot moest houden” – letterlijk opgetekend uit de mond van deze Rita Pennink, inmiddels barones Van Heeckeren, vijftig jaar na dato.

Withuis voegt hier uit eigen bronnen herinneringen van enkele andere meisjes en jonge vrouwen aan toe. De historicus Gerard Aalders, die de handel en wandel van Bernhard in verschillende boeken onderzocht en het publiekelijk aan de stok kreeg met Fasseur die volgens hem de prins stelselmatig in bescherming nam, schrijft op zijn website dat hij de aandacht voor prins Bernhard na publicatie van Withuis’ biografie ,,opvallend” vindt. „De verrassing over het laakbare optreden van Z.K.H. lijkt onverminderd groot. Alsof we niet al lang wisten hoe de prins-gemaal in elkaar stak. Maar prima dat Withuis het nog eens bevestigt. Horen we het ook eens van een ander.”

Verzetslieden

Het lijkt erop dat Bernhard in de loop der jaren vooral de vergoelijking voor zijn daden is kwijtgeraakt. Misschien ook doordat zijn aloude beschermers niet meer leven. Dat waren vooral verzetslieden die de prins eerden als oorlogsheld – en die op een enkeling na niet meer meemaakten hoe Annejet van der Zijl ook die mythe doorprikte. Mannen als Erik Hazelhoff Roelfzema en Pim Boellaard.

Van der Zijl liet haar boek over Bernhard eindigen in 1945. Haar voornemen om ook de tweede helft van zijn leven te beschrijven, liet ze varen – ze wilde niet nog meer jaren met hem doorbrengen. „Ik besef dat ik veel mensen met dit verhaal hun held ontneem”, schreef ze. „Ik hoop er een mens voor te hebben teruggegeven.” Het zal moeilijk worden voor een volgende Bernhard-biograaf om er weer een held van te maken.