Commentaar

Het belang van onverwachte kennis

©

In zijn nieuwste boek Homo deus merkt de Israëlische historicus Yuval Harari op dat het polytheïstische wereldbeeld veel realistischer is dan het monotheïstische. Niet omdat er werkelijk veel goden zouden bestaan, maar omdat ons leven nu eenmaal door heel veel factoren wordt bepaald, waarop we weinig of geen invloed hebben. Een chaotische groep eigenwijze goden die elkaar dwarszitten benadert die realiteit veel dichter dan één god die verantwoordelijk is voor alles.

De grote natuurwetten zijn eilanden van voorspelbaarheid, maar die bieden alleen zekerheid in het natuurkundig deel van ons leven. In de klassieke hiërarchie van de wetenschappen wordt daarbuiten de onzekerheid snel groter. In biologie is voorspellen moeilijker dan in scheikunde, in psychologie zijn wetmatigheden zeldzaam.

En juist daarom is zo interessant wat de Wageningse ecoloog Marten Scheffer verderop in deze bijlage vertelt over ‘dramatische omslagen’ in systemen. Tipping points heten die plotselinge veranderingen in het klimaat of in kleine meertjes, maar ook in hele samenlevingen of de menselijke hersenen. Ineens is iemand overspannen of zit het bosven vol alg. Zo’n alles veranderende ‘zwarte zwaan’ – om de metafoor van Nassim Taleb te gebruiken – komt niet vaak langsvliegen, maar het is wel een excellent moment om het onderliggende systeem beter te kunnen begrijpen. Taleb zelf denkt dat er geen systeem in die chaos zit. Maar Scheffer probeert juist wel de onderliggende patronen bijna letterlijk boven water te krijgen. Natuurlijk draait dat – zoals zo vaak in wetenschap – uit op ingewikkelde wiskunde. Maar Scheffers ideeën over de rol van de veerkracht zijn voor iedereen begrijpelijk.

Scheffers’ gedachten over creativiteit sluiten ook goed aan bij de onvoorspelbaarheid van de wereld. Onverwachte kennis is belangrijk. „Lees dingen die totaal niet nuttig lijken voor het onderwerp dat je bestudeert. Praat met mensen waar je op het eerste gezicht helemaal niet mee zou moeten praten”, zegt hij. Niet zo gek, van een bioloog die óók een vrij succesvol violist is. Vorig jaar bijvoorbeeld trad Scheffer vaak op met de gitarist Harry Sacksioni, op diens jubileumtournee.