Ontsnapt aan IS, nu zit Shaheen gevangen in een Koerdisch kamp

Noord-Irak De Koerden wantrouwen voor IS gevluchte mannen, want er kunnen terroristen bij zitten.

een vrouw draagt haar kind nabij een checkpoint bij Qayyara, ten oosten van Mosul. Foto Goran Tomasevic/Reuters

Ahamed Abdullah Shaheen, een slungelige jongeman van 21 jaar, is eigenlijk soldaat in het Iraakse regeringsleger. Nu baat hij een theewinkeltje uit in de moskee in het vluchtelingenkamp van Debaga. Shaheen:

„Ik wil niets liever dan te gaan vechten tegen Islamitische Staat. Maar ik mag hier niet weg van de Koerden.”

Debaga is een van de kampen waar mensen uit Mosul en omstreken – op de vlucht voor de gevechten tegen IS – worden opgevangen. Maar als ze eenmaal zijn ontsnapt uit Mosul, zijn hun problemen niet voorbij. De Koerden vertrouwen de vluchtelingen niet: het zouden wel eens vermomde terroristen kunnen zijn.

Daarom is bij de ingang van het kamp een ondervragingscentrum ingericht. Het is niet verstopt: jongemannen hangen verveeld aan de andere kant van de metalen hekken. Sommigen moeten hier weken blijven vooraleer ze tot het eigenlijke kamp worden toegelaten.

„Ik heb er vijftien dagen gezeten”, zegt Shaheen. „We zijn goed behandeld. Ze stelden alleen vragen. Of ik bij IS was, of er mensen uit mijn familie bij IS waren?”

Gevangenis

Ook het kamp zelf is een beetje een gevangenis. Je kan er alleen uit als je een Koerdische sponsor vindt, bij voorkeur iemand van de peshmerga, de Koerdische strijdkrachten. Dat kan in sommige gevallen lang duren. Volgens Amnesty International zitten tienduizenden sunnitische burgers al maanden vast na eerdere zeges op IS in de provincie Anbar.

Foto AFP / Bulent Kilic

Op de achtergrond is overal zwarte rook te zien boven Mosul. Foto AFP / Bulent Kilic

Dat de Koerden wantrouwig zijn is normaal. Bij de bevrijding van stadjes die onder controle van IS stonden, zijn de afgelopen week manden vol afgeschoren baarden gevonden. Er is altijd gevreesd dat IS, eenmaal militair in het nauw gedreven, zelfmoordterroristen zou sturen om achter de linies terreur te zaaien.

Vorige week vrijdag werd dat bewaarheid in Kirkuk, waar IS-strijders ’s ochtends vroeg diverse overheidsgebouwen aanvielen. Het vuurgevecht duurde tot zondag en aan het eind waren 64 soldaten en politiemannen en 34 burgers dood. 74 van de IS-strijders werden doodgeschoten; in de dagen daarna werden nog eens 15 IS-strijders gedood.

Een groep van 35 meisjesstudenten die voor IS was gevlucht uit de christelijke stad Qaraqosh, moest zich 14 uur lang verstoppen in de kerk waar zij onderdak hadden gekregen. Een man verrichtte een heldendaad door met zijn kogelvrije auto 70 burgers in veiligheid te brengen.

De IS-strijders hoopten dat de sunnieten in Kirkuk zich bij hen zouden aansluiten. Dus trokken ze naar moskeeën in de sunnitische wijken. Dat lukte niet. Maar het gevaar is dat dit soort acties leiden tot represailles tegen sunnitische vluchtelingen uit Mosul en elders. Dat is bij de herovering van andere steden ook gebeurd.

Collectief straffen

De afgelopen dagen hebben de Koerdische autoriteiten zo’n 250 sunnitische families Kirkuk uitgezet. Ze werden in het midden van de nacht gesommeerd hun spullen te pakken. De provisorische woningen waarin ze verbleven werden met de grond gelijkgemaakt. De humanitaire coördinator van de VN voor Irak waarschuwt tegen het „collectief straffen” van de sunnitische bevolking. Vooral in Kirkuk zijn de verhoudingen gespannen.

Koerdische troepen namen Kirkuk in 2014 in, nadat het Iraakse leger door IS op de vlucht was gejaagd. Kirkuk had altijd een Koerdische meerderheid tot Saddam Hussein er in het kader van zijn arabiseringscampagne een Arabische stad van maakte. Koerden en Arabieren leven er op gespannen voet, en een exodus van sunnitische Arabieren uit Mosul kan die spanningen op de spits drijven.

Die exodus van burgers uit Mosul is nog niet op gang gekomen. De reden is simpel, zegt de gepensioneerde militair Asad Hassan (65) in het Debaga-kamp.

„IS schiet op iedereen die wil ontsnappen.”

Hassan ontsnapte tien dagen geleden met zijn familie uit Nimrud, een buitenwijk van Mosul. Ze profiteerden van de chaos die ontstond door het naderen van het leger. „We zaten met zeventien mensen in de auto. Vijf van mijn kinderen zijn zwemmend de rivier overgestoken.”

AFP / Bulent Kilic

De onlangs ontheemde Irakezen uit de stad Mosul ontmoeten familieleden bij een Koerdisch checkpoint op zo’n 40 kilometer ten oosten van Erbil. AFP / Bulent Kilic

Ook de 21-jarige Shaheen ontsnapte al zwemmend, maar dan ruim een maand geleden.

„Ik wist dat IS met het tegenoffensief in aantocht opnieuw naar voormalige leden van de Iraakse veiligheidsdiensten zou gaan zoeken. Ik ben middenin de nacht vertrokken, zonder iets te zeggen, zelfs niet tegen mijn familie.”

Het was de juiste beslissing: Shaheen hoorde achteraf dat IS kort na zijn vertrek 35 dorpelingen heeft gearresteerd, onder wie zijn vader, broer en oom. Ook elders heeft IS voormalige politieagenten en militairen, die zich in 2014 hadden aangesloten bij IS, geëxecuteerd om te voorkomen dat ze in opstand zouden komen.

Geluk

Shaheen heeft vaker geluk. Zijn eenheid was gelegen in Kamp Speicher, waar IS in juni 2014 ruim 1.500 shi’itische regeringssoldaten executeerde. Shaheen, zelf Sunniet, was toevallig met verlof. Twee jaar lang hield hij zich schuil. Om te overleven sprokkelde hij brandhout.

Shaheen weet dat het leger een slechte reputatie heeft onder de sunnitische bevolking in Mosul. „Wij werden gezien als een bezettingsleger. Maar nu willen de mensen in Mosul maar één ding en dat is van IS verlost zijn. Ik denk dat de mensen blij zullen zijn om het leger te zien.”

Lees ook de reportage die Gert Van Langendonck schreef vanuit het bevrijdde Bartella: IS is verjaagd, de kerkklokken luiden weer

De 65-jarige Hassan zegt dat de IS-strijders in en rond Mosul, geschat op zo’n 5.000 man, voor 10 procent uit buitenlanders bestaan.

„De rest komt uit Mosul zelf. Ze zijn bij IS gegaan omdat ze geen andere keuze hadden: er was geen werk.”

Hier en daar wordt geopperd dat deze plaatselijke IS-strijders kunnen worden omgepraat nu IS op zijn retour is. Hassan gelooft daar niet in. „Als ze weglopen, zal IS hen doodschieten. Als ze vechten zal het regeringsleger hen doodschieten.”

Volgens de 21-jarige Shaheen heeft IS weglopen ook heel moeilijk gemaakt:

„In mijn dorp zijn veel jongens uit hun huizen gesleurd door IS. Ze dwongen hen trouw te zweren aan IS, en ze maakten er foto’s van die in de krant gepubliceerd werden. Dat wil zeggen dat die jongens prompt gearresteerd worden als zij naar Koerdisch of regeringsgebied vluchten.”