Ontsnapt aan IS, zit Shaheen nu gevangen bij de Koerden

Reportage Noord-Irak

De Koerden wantrouwen voor IS gevluchte mannen, want er kunnen terroristen bij zitten.

Foto Goran Tomasevic / Reuters.

281016BUI_Mosul_Debaga_IG56

Ahamed Abdullah Shaheen, een slungelige jongeman van 21 jaar, is eigenlijk soldaat in het Iraakse regeringsleger. Nu baat hij een theewinkeltje uit in de moskee in het vluchtelingenkamp van Debaga. „Ik wil niets liever dan vechten tegen Islamitische Staat”, zegt hij. „Maar ik mag hier niet weg van de Koerden.”

Debaga is een van de kampen waar mensen uit Mosul en omstreken – op de vlucht voor het offensief tegen IS – worden opgevangen. Maar als ze eenmaal zijn ontsnapt uit Mosul, zijn hun problemen niet voorbij. De Koerden vertrouwen de vluchtelingen niet: het zouden wel eens vermomde terroristen kunnen zijn.

Daarom is bij de ingang van het kamp een ondervragingscentrum ingericht. Het is niet verstopt: jongemannen hangen verveeld aan de andere kant van de metalen hekken. Sommigen moeten hier weken blijven voordat ze tot het eigenlijke kamp worden toegelaten.

„Ik heb er vijftien dagen gezeten”, zegt Shaheen. „We zijn goed behandeld. Ze stelden alleen vragen. Of ik bij IS was, of er mensen uit mijn familie bij IS waren?”

Ook het kamp zelf is een beetje een gevangenis. Je kan er alleen uit als je een Koerdische sponsor vindt, bij voorkeur iemand van de peshmerga, de Koerdische strijdkrachten. Dat kan in sommige gevallen lang duren. Volgens Amnesty International zitten tienduizenden sunnitische burgers al maanden vast na eerdere zeges op IS in de provincie Anbar.

Dat de Koerden wantrouwig zijn, is normaal. Bij de bevrijding van stadjes die onder controle van IS stonden, zijn de afgelopen week manden vol afgeschoren baarden gevonden. Er is altijd gevreesd dat IS, eenmaal militair in het nauw gedreven, zelfmoordterroristen zou sturen om achter de linies terreur te zaaien.

Foto Goran Tomasevic/Reuters

Een Iraakse soldaat staat naast een man die ervan wordt beschuldigd dat hij bij IS hoort. Foto Goran Tomasevic/Reuters

Vorige week vrijdag werd dat bewaarheid in Kirkuk, waar IS-strijders ’s ochtends vroeg diverse overheidsgebouwen aanvielen. Het vuurgevecht duurde tot zondag en aan het eind waren er 64 soldaten en politiemannen en 34 burgers dood, 74 van de IS-strijders waren doodgeschoten en in de dagen daarna werden nog eens 15 IS-strijders gedood.

Een groep van 35 meisjesstudenten, die voor IS was gevlucht uit de christelijke stad Qaraqosh, moest zich veertien uur verstoppen in de kerk waar zij onderdak hadden gekregen. Een man verrichtte een heldendaad door met zijn kogelvrije auto 70 burgers in veiligheid te brengen.

De IS-strijders hoopten dat de sunnieten in Kirkuk zich bij hen zouden aansluiten. Dus trokken ze naar moskeeën in de sunnitische wijken. Dat lukte niet. Maar het gevaar is dat dit soort acties leiden tot represailles tegen sunnitische vluchtelingen uit Mosul en elders. Dat is bij de herovering van andere steden ook gebeurd.

De afgelopen dagen hebben de Koerdische autoriteiten zo’n 250 sunnitische families Kirkuk uitgezet. Ze werden in het midden van de nacht gesommeerd hun spullen te pakken. De provisorische woningen waarin ze verbleven werden met de grond gelijkgemaakt. De humanitaire coördinator van de VN voor Irak waarschuwt tegen het „collectief straffen” van de sunnitische bevolking. Vooral in Kirkuk zijn de verhoudingen gespannen.

Koerdische troepen namen Kirkuk in 2014 in, nadat het Iraakse leger door IS op de vlucht was gejaagd. Kirkuk had altijd een Koerdische meerderheid tot Saddam Hussein er in het kader van zijn arabiseringscampagne een Arabische stad van maakte. Koerden en Arabieren leven er op gespannen voet met elkaar, en een exodus van sunnitische Arabieren uit Mosul kan de spanningen op de spits drijven.

Die exodus van burgers uit Mosul is nog niet op gang gekomen. De reden is simpel, zegt de gepensioneerde militair Asad Hassan (65) in het Debaga-kamp. „IS schiet op iedereen die wil ontsnappen.”

Foto Goran Tomasevic / Reuters

Een man die ervan wordt beschuldigt bij IS te horen knielt bij een controlepost in de buurt van het dorpje Qayyara, ten zuiden van Mosul. Achter hem zijn mensen te zien die Mosul zijn ontvlucht. Foto Goran Tomasevic / Reuters

Zwemmend de rivier overgestoken

Hassan ontsnapte tien dagen geleden met zijn familie uit Nimrud, een buitenwijk van Mosul. Ze profiteerden van de chaos die ontstond door het naderen van het leger. „We zaten met zeventien mensen in de auto. Vijf van mijn kinderen zijn zwemmend de rivier overgestoken.”

Ook de 21-jarige Shaheen ontsnapte al zwemmend, maar dan ruim een maand geleden. „Ik wist dat IS met het tegenoffensief in aantocht opnieuw naar voormalige leden van de Iraakse veiligheidsdiensten zou zoeken. Ik ben middenin de nacht vertrokken, zonder iets te zeggen, zelfs niet tegen mijn familie.”

Het was de juiste beslissing: Shaheen hoorde achteraf dat IS kort na zijn vertrek 35 dorpelingen heeft gearresteerd, onder wie zijn vader, broer en oom. Ook elders heeft IS voormalige politieagenten en militairen, die zich in 2014 hadden aangesloten bij IS, geëxecuteerd om te voorkomen dat ze in opstand zouden komen.

Shaheen heeft vaker geluk gehad. Zijn eenheid was gelegen in Kamp Speicher, waar IS in juni 2014 ruim 1.500 shi’itische regeringssoldaten executeerde. Shaheen, zelf sunniet, was toevallig met verlof. Twee jaar lang hield hij zich schuil. Om te overleven sprokkelde hij brandhout.

Slechte reputatie

Shaheen weet dat het leger een slechte reputatie heeft onder de sunnitische bevolking in Mosul. „Wij werden gezien als een bezettingsleger. Maar nu willen de mensen in Mosul maar één ding en dat is van IS verlost zijn. Ik denk dat de mensen blij zullen zijn om het leger te zien.”

De 65-jarige Hassan zegt dat de naar schatting vijfduizend IS-strijders in en rond Mosul, voor 10 procent uit buitenlanders bestaan. „De rest komt uit Mosul zelf. Ze zijn bij IS gegaan omdat ze geen andere keuze hadden: er was geen werk.”

Hier en daar wordt geopperd dat deze plaatselijke IS-strijders kunnen worden omgepraat nu IS op zijn retour is. Hassan gelooft daar niet in. „Als ze weglopen, zal IS hen doodschieten. Als ze vechten, zal het regeringsleger hen doodschieten.”

Volgens de 21-jarige Shaheen heeft IS weglopen ook heel moeilijk gemaakt. „In mijn dorp zijn veel jongens uit hun huizen gesleurd door IS. Ze dwongen hen trouw te zweren aan IS, en ze maakten er foto’s van die in de krant zijn gepubliceerd. Dat wil zeggen dat die jongens prompt gearresteerd worden als zij naar Koerdisch of regeringsgebied vluchten.”