De dag dat Eheneden Erediauwa koning werd van het Bini volk

Nigeria

Traditie en moderniteit leven in Nigeria naast en door elkaar. Dat blijkt bijvoorbeeld bij de kroning van de ‘godkoning’ Ewuare de Tweede.

De pas gekroonde koning wordt door twee hoffunctionarissen over een symbolische brug geleid. De feestelijkheden, die een week duren, worden onder meer opgeluisterd door vrouwen met ceremoniële trommels en mannen uitgedost als traditionele krijgers. Foto’s Akintunde Akinleye/Reuters en AFP

271016HGV_BeninCityrond

Een houten staf stampt drie keer op het bordes voor het tijdelijke paleis. „Lang leve de koning!” schalt chief Osa, terwijl hij zijn vuist heft en de ochtendzon de gouden decoraties op zijn rode toeterhoed doet fonkelen. „Isee!!” klinkt het instemmend uit de monden van de andere Iwebo-chiefs, die hem in colonne het paleisterrein op volgden. Dan betreden Osa en Osuan, de begeleiders van de kroonprins, het Usama-paleis, een bungalow op verder braakliggend terrein midden in de stad. Het is acht uur ’s ochtends en het zal nog een uur of zeven duren voordat de kroonprins zich aan de buitenwereld vertoont, maar zijn onderdanen zijn al in groten getale toegestroomd. In afwachting van de kroning van de nieuwe Oba van het Benin koninkrijk, staat het publiek rijendik langs de wegen van de binnenstad van Benin City, een stad in het zuiden van Nigeria.

Terwijl de Thai rouwen om de dood van koning Bhumibol, viert een ander eeuwenoud koninkrijk tienduizend kilometer verderop in West-Afrika juist het aantreden van zijn nieuwe koning. Aan deze kroningsdag op 20 oktober gingen in Benin – niet te verwarren met het West-Afrikaanse land dat voorheen Dahomey heette – tien dagen van ceremonies en rites vooraf, waarin de stad steeds meer in de ban kwam van kroonprins Eheneden Erediauwa, zoals hij toen nog heette.

Banieren met zijn portret en vlaggen met zijn naam wapperden overal in de stad, de stoepranden in het stadscentrum kregen een extra likje zwart-wit en de gazons voor het cultureel centrum een knipbeurt. Welk lokaal tv- of radiostation je ook aanzette, de bulletins begonnen met wat de kroonprins die dag had uitgevoerd op zijn weg naar de troonsbestijging.

„De Oba is vader van ons allemaal”, zegt 24-jarige student massacommunicatie Esosa die op de kroningsdag om vijf uur van huis ging om vooraan te kunnen staan.

Meest gerespecteerd

Nigeria, het volkrijkste land van Afrika, is een constitutionele democratie die zijn vertegenwoordigers kiest. De meer dan 250 etnische groepen die ooit door de Britse kolonisator in een land zijn gepropt, hebben echter hun eigen traditionele leiders. Van deze leiders is in het zuiden de Oba van Benin van het Bini-volk een van de meest gerespecteerde. Maar wat voor macht heeft de koning eigenlijk? En wat is zijn invloed op de ontwikkeling van de deelstaat Edo, waarvan Benin de hoofdstad is?

Toen de Portugezen eind vijftiende eeuw het koninkrijk van Benin betraden, troffen zij midden in het regenwoud een stadstaat aan die qua ontwikkeling menige laat-middeleeuwse Europese stad oversteeg en waar de straten werden verlicht met palmolielampen. „Het hof des konings is wel zoo groot als de stadt Haerlem, en (..) verdeelt in veel prachtige paleizen, huizen en vertrekken der hovelingen, en (…) galderyen, ontrent zoo groot als de beurs t’Amsterdam”, zo beschreef de Nederlandse geograaf Olfert Dapper in 1668 het hof van de Oba, op basis van verslagen van missionarissen en ontdekkingsreizigers.

De Oba bleef onafhankelijk, ondanks de enorme druk van Portugezen, Nederlanders en Britten.

Het Benin Koninkrijk was in die tijd op het hoogtepunt van zijn militaire en politieke macht en strekte zich uit tot ver in het oosten en westen van het huidige Nigeria. Die overmacht versterkte ook Benins positie ten opzichte van de Europese indringers, zegt hoogleraar geschiedenis Osarhieme Benson Osadolor van de Universiteit van Benin. „De Oba bleef onafhankelijk, ondanks de enorme druk van Portugezen, Nederlanders en Britten.” Er bestond wel een levendige intercontinentale handelsrelatie, waarbij de Europeanen vuurwapens leverden aan de Oba in de ruil voor slaven die zijn legers traditiegetrouw buitmaakten in oorlogstijd.

Foto’s Akintunde Akinleye/Reuters en AFP

Foto’s Akintunde Akinleye/Reuters en AFP

Verzet tegen de Britten

Vanaf de negentiende eeuw ging het bergafwaarts met het koninkrijk. De slavenhandel maakte plaats voor handel in palmolie en de Oba dwong een persoonlijk exportmonopolie af, iets waarmee hij zich niet populair maakte bij zijn chiefs en onderdanen, aldus de geschiedkundige. Toen hij zich als een van de weinige traditionele heersers in het gebied bleef verzetten tegen de inlijving van zijn rijk als Brits protectoraat, had Oba Ovoramwen dan ook niet de gebruikelijke militaire steun van zijn chiefs.

Op 18 februari 1897 viel de ooit zo glorieuze stad in een dag. De Britten brandden daarbij het grootste deel van Benin plat – nadat ze de kunststukken uit het paleis hadden geroofd waarvan de bronzen beeldhouwwerken tot op de dag van vandaag in het British Museum te zien zijn.

Benin werd ingelijfd en Ovonramwen gedeporteerd naar het zuidelijk gelegen Calabar. Het verzet van de Oba droeg echter bij aan de mythe rondom het koningschap, zegt Osadolor: „Zijn weerstand tegen de koloniale overheersing maakte hem nadat hij van de troon gestoten was ineens razend populair.” Ook zijn hedendaagse onderdanen noemen meestal het koninklijk verzet als een van de redenen van hun waardering voor deze monarchie.

Nadat Ovonramwen in ballingschap overleed, wisten de Britten, die voor hun indirect bestuur een traditioneel leider nodig hadden, zijn zoon in 1914 te porren de troon te bestijgen. Deze betovergrootvader van de huidige kroonprins had niets te zeggen, maar werd door de koloniale heersers wel gepresenteerd als de nieuwe autoriteit, legt Osadolor uit: „De Oba was vooral een ceremoniële functie, maar het volk zag hem als degene die de beslissingen nam.”

Ook na de onafhankelijkheid in 1960 herwon de monarch weinig van zijn voormalige absolute macht. Waarop is zijn invloed op de maatschappij in Benin dan gebaseerd?

Koraalketting

Over de blote bast van advocaat Godwin Aigbe, de Enogie van Ukhiri, slingert een koraalketting geschonken door de Oba. Het is twee dagen voor de kroning en de chief wacht samen met de andere traditionele leiders in Useh op de aankomst van de edaiken, de kroonprins. In het dichtbegroeide bos waarvoor de menigte zich verdringt, zal prins Eheneden Erediauwa volgens de traditie de naam kiezen waarnaar hij als Oba gaat luisteren – een naam die pas op de kroningsdag bekend zal worden gemaakt.

Als jurist wil de Enogie van Ukhiri graag uitleggen hoe het gezag van de Oba zich verhoudt tot de Nigeriaanse wet. „De Nigeriaanse wet erkent traditioneel gezag, mits niet in strijd met de wet, de rechtvaardigheid en het geweten.” Eenvoudig gezegd: zolang de Oba zich aan de wet houdt, kan zijn stem gewicht in de schaal leggen. Maar hij mag niet rechtspreken, voegt de advocaat daaraan toe, het witte laken om zijn middel iets strakker om zijn buik trekkend: „De Oba bemiddelt in conflicten en herstelt de vrede. Hij kan niemand straffen, maar laat mensen inzien waar ze fout zaten.”

Foto’s Akintunde Akinleye/Reuters en AFP

Foto’s Akintunde Akinleye/Reuters en AFP

De Oba heeft bovendien beperkte zeggenschap over landkwesties in het zuiden van de Edo deelstaat, en zijn beslissingen worden tot in de rechtszaal geciteerd. Ook met familievetes en gemeenschapsconflicten kloppen de Bini bij hun koning aan. In Nigeria, waar de gemiddelde looptijd van een rechtszaak in eerste aanleg vier tot tien jaar is, is de relatief snelle bemiddeling door een traditioneel leider een welkom alternatief. Bovendien is grondbezit voor menige Nigeriaan een kwestie van leven en dood: land staat gelijk aan rijkdom en is vaak de enige oudedagsvoorziening die mensen hebben.

Die combinatie verklaart een deel van de Oba’s populariteit in de moderne samenleving die Benin City is, maar er is meer.

Erfelijke lijn

„Onze Oba staat boven de partijen”, juicht loodgieter Osatohanmwen, terwijl hij de rood-blauwe parasol waaronder de Oba loopt met daarachter zijn gevolg dichterbij ziet komen. Zijn buurvrouw, die een jurk heeft laten naaien van stof met het portret van de nieuwe Oba erop, valt hem bij: „Hij doet niet aan politiek. Daarom vertrouwen we hem.” Een Edo gezegde luidt dat koningen worden geboren, en niet gemaakt. En burgers hebben zo weinig fiducie in het door en door corrupte politieke spel, dat ze de voorkeur geven aan een door erfelijke lijn aangewezen monarch wiens benoeming niet kan worden gemanipuleerd.

Het is de ochtend van de troonsbestijging. De ekasa-dansers, een groep van zo’n zestig mannen allemaal afkomstig uit de Okaiben-familie, wachten met hun vaandels tegen zich aangeleund op het moment dat de trommels spreken en ze hun traditionele dans kunnen uitvoeren, die alleen gedanst mag worden rondom de kroning en het overlijden van de moeder van de koning. De mannen – van een jaar of achttien tot hoogbejaard – hebben tijd voor een praatje, maar veel wijzer word je er niet van.

Waar staan de symbolen op de vaandels voor? „Da’s geheim.”

Wat zingen jullie eigenlijk precies tijdens de dans? „Dat begrijpen alleen mensen die oud-Bini spreken.”

Hebben jullie een familierelatie tot de koning? „Daar spreken we niet over.”

De praktijken rondom het koningshuis wemelen van de mythes en taboes. Voor velen heeft de Oba een goddelijke status. Toen de vorige Oba overleed werd daar maandenlang in heel Benin over gezwegen, totdat de chiefs officieel aankondigden dat „het krijt was gebroken” – een Oba sterft namelijk niet. En een Bini-familie kwam de vorige koning smeken een vloek die zijn voorganger over hen had uitgesproken ongedaan te maken. Hoewel de meerderheid van de bevolking christen is, is het geloof in de kracht van de oude magie nog altijd springlevend.

Foto’s Akintunde Akinleye/Reuters en AFP

Foto’s Akintunde Akinleye/Reuters en AFP

Vrouwenhandel

Dat heeft zijn negatieve kanten. Een groot deel van de Nigeriaanse verhandelde vrouwen die in Europa in de prostitutie belanden, komt uit Benin City. Sommigen worden met juju-rituelen onder de duim gehouden. Hoogleraar sociologie Kokunre Agbontaen-Eghafona van de Universiteit van Benin erkent dat juju een rol speelt bij de vrouwenhandel, maar volgens haar heeft ook de armoede en het patrilineaire systeem, waardoor dochters traditioneel niets erven, ermee van doen dat vrouwen hun welvaart in het buitenland zoeken. „Al die facetten moeten worden aangepakt om dit te bestrijden. Onze Oba heeft zich uitgesproken tegen vrouwenhandel, maar het is een wereldwijd fenomeen dat verder rijkt dan zijn traditionele macht.”

Anderszins weet de monarchie wel een positieve invloed uit te oefenen op de samenleving. Het hoge opleidings- en ontwikkelingsniveau van de koningsfamilie – de vader van de kroonprins studeerde aan Cambridge, hijzelf was ambassadeur in onder andere Zweden en Angola – is een voorbeeld voor de Bini, die in Nigeria bekendstaan om hun dorst naar onderwijs en hun hoge opleidingsniveau.

Het is na vijven ‘s middags als op de kroonprins, in een vele kilo’s wegend gewaad overdekt met koraalkralen, de kroningshal betreedt en chief Oluha de kroon op zijn hoofd plaatst. Pas dan wordt de nieuwe naam van de monarch bekendgemaakt: Ewuare de Tweede.

„Genoemd naar Ewuare de Grote, die in de vijftiende eeuw onze stadsmuren liet bouwen”, zegt de 26-jarige Owaeghiange die samen met duizenden anderen buiten op de nieuwe Oba wacht. De kapster weet de historische referentie moeiteloos op te lepelen, wat in Nigeria, waar geschiedenis al jaren van de schoolcurricula is verdwenen, uitzonderlijk is.

„De Bini zijn geen traditioneel volk, maar we kennen onze tradities. Dat is iets anders”, zegt de jonge vrouw. „Wij kennen onze geschiedenis en vertellen die aan onze kinderen. Dat zou iedereen moeten doen.”