Column

Zo zwart als roet

De vraag kon niet uitblijven: sinds wanneer kennen wij het woord Schoorsteenpiet? Of is dit recent bedacht door RTL4?

Het woord Schoorsteenpiet bestaat al zeker veertien jaar. Het dagblad Trouw gebruikte het in november 2002 in de zin: ,,De televisie heeft van de Wegwijspiet en de Hoofdpiet bekende ‘Nederlanders’ gemaakt, maar er zijn ook nog de Schoorsteenpiet, de Pakjespiet, de Paardenpiet, de Pepernotenpiet.’’

Voorstanders van de egaal zwarte Zwarte Piet – de EZZP – verwijzen graag naar de uitdrukking zo zwart als roet. Die uitdrukking komt in verschillende Sinterklaasliedjes voor, bijvoorbeeld in de regels: „Pieterknecht zo zwart als roet/ die het speelgoed dragen moet.”

De voorstanders van de EZZP zien in die uitdrukking het bewijs dat de knecht van Sinterklaas niets met slavernij of zwarte mensen te maken heeft. Het kroeshaar en de dikke rode lippen zijn geen karikaturale uitvergrotingen, nee, de knecht van Sinterklaas is alleen zwart omdat hij door de schoorsteen kruipt.

Even een intermezzo voor vluchtelingen en andere buitenlanders die het inburgeringsexamen nog moeten doen. De eerste vermelding van Zwarte Piet dateert van 1850. In boekjes uit die tijd staat dat Sinterklaas met een wit paard over de daken reed. Op die daken stonden schoorstenen. Voor de komst van de centrale verwarming stookten wij hier kolen, cokes of hout. Dat laat zwarte resten na. Dat noemen wij roet.

De knecht van Sinterklaas klom door de schoorsteen, hoe smal ook, een huis binnen. Stoute kinderen sloeg hij met een takkenbos die ook door schoorsteenvegers werd gebruikt. Die takkenbos noemen wij een roede. Sinterklaas schreef alles wat je fout deed in een dik boek. Dat las hij voor, op school of thuis. Daarna kreeg je een pakje. Ook als je dat eng vond, moest je bij Sint op schoot komen zitten. Tegen stoute kinderen zeiden ouders: als je niet luistert, geven we je mee aan Zwarte Piet. Die stopt je in een zak en neemt je mee naar Spanje. Als het Sinterklaasfeest nog ver weg was, zeiden ouders: we geven je mee aan de boze jood of aan de zigeuners.

Je ziet: het Sinterklaasfeest is een heel leuk, gezellig oud-Nederlands kinderfeest, waaraan nooit iets mag veranderen. Vooral Zwarte Piet mag nooit veranderen, want alle Nederlandse kinderen hebben altijd enorm van hem genoten. Tot zover dit intermezzo.

De uitdrukking zo zwart als roet is aan het eind de 18de eeuw voor eerst opgetekend – ruim een halve eeuw voor de vermelding van Zwarte Piet. We lezen over water, nachten, ketels, keukens en koffie zo zwart als roet (,,De Turken zitten in huizen, naar kroegen gelijkende, en drinken een drank, die zij koffa noemen, en welke zoo zwart als roet en in smaak daaraan niet ongelyk is’’, aldus een reisverslag uit 1804). Ook van de duivel en van demonen werd geregeld opgemerkt dat zij zo zwart als roet zijn.

Bijzonder van Zwarte Piet is dat hij bij zijn afdaling door de schoorsteen alleen zijn handen en gezicht egaal zwart wist te maken – zijn kleding bleef schoon. Dat is niet wat je leest over schoorsteenvegers, van oudsher een beroepsgroep waartoe veel arme Italiaanse emigranten behoorden.

Ewoud Sanders schrijft elke week over taal. Twitter: @ewoudsanders