‘De tralies hoeven niet voor iedereen even hoog te zijn’

Interview Leo de Wit, voorzitter RSJ

Is gevangenisstraf eigenlijk wel effectief? Vaak niet, vindt adviesorgaan RSJ. Maar alternatieve straffen worden als ‘soft’ gezien.

Een ‘kale’ gevangenisstraf draagt nauwelijks bij aan het terugdringen van recidive, zegt de RSJ. Foto Robin van Lonkhuijsen

Het moet anders met de uitvoering van straffen in Nederland. Minder vaak gevangenisstraf, vaker op maat gesneden voorschriften – vastgesteld in samenwerking tussen zorg, gemeente en justitie. Dat schrijft de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) deze donderdag in het rapport over de toekomst van strafrechtelijke sancties.

De RSJ, een invloedrijk adviesorgaan van de regering, constateert dat te veel mensen in het strafrecht terechtkomen met vaak complexe verslavings- en psychische problemen. Voor hen draagt gevangenisstraf niet bij aan herstel, zegt RSJ-voorzitter en oud-hoofdofficier Leo de Wit, en dus ook niet aan het verlagen van recidive. „We moeten kijken welke sancties passen bij de huidige problemen, en bij de verwachtingen die de samenleving heeft van het strafrecht.”

Welke verwachtingen zijn dat?

„Onze maatschappij wil waar voor zijn geld: is dit de meest effectieve sanctie voor dit vergrijp? We hebben in Nederland relatief veel korte vrijheidsstraffen. De helft van de gevangenen zit minder dan een maand, driekwart minder dan drie. Dat is te kort voor gedragsverandering, en dus voor het terugdringen van recidive. Terwijl gevangenen vaak complexe problemen hebben. Ruim eenderde is licht verstandelijk beperkt, de helft heeft psychische problemen, de meerderheid schulden. Meer dan de helft recidiveert. Als je die cijfers ziet, moet je je toch afvragen of je moet doorgaan met dit type sancties.”

Welk type sancties is dan beter?

„Het is bekend dat ‘kale’ gevangenisstraf nauwelijks bijdraagt aan het terugdringen van recidive. Na twee maanden kom je vrij, en is er niets meer over. Geen baan, geen zorgtraject, geen reïntegratie. Terwijl veel mensen die in het strafrecht terechtkomen al andere hulp krijgen, of juist nodig hebben, zoals schuldhulpverlening of psychische hulp. Veel daarvan wordt lokaal geregeld door de gemeenten. Dan is een sanctie waarbij die hulp kan doorlopen, of lokaal op gang komt, effectiever dan gevangenisstraf. Een combinatie dus van vrijheidsbeperking, zoals een enkelband, met zorg en bijvoorbeeld taakstraf.”

Vraagt de samenleving niet ook om boetedoening, vergelding?

„Dat klopt. Wij moeten de maatschappij ervan overtuigen dat een alternatieve straf niet ‘soft’ is. Dat een enkelband en elke dag verplicht praten en bladeren vegen, voor veel daders zwaarder is dan een maand zitten. Maar we moeten vooral bereid zijn bij het bepalen van straffen te kiezen voor de meest effectieve straffen.”

Dat strookt niet met het discours van de laatste jaren, specifiek onder Rutte. Dat ging vooral over harder straffen. U zegt: kijk naar wat werkt.

„Dat klopt. Mensen moeten in staat zijn over hun primaire emotionele reactie heen te stappen. Dat is ingewikkeld, maar ik denk dat ze overtuigd kunnen worden door resultaten. Op termijn wint de ratio. En het gaat ook om wanneer je wat zegt. Natuurlijk moet je bij iemand wiens auto net bekrast is, niet met een verhaal aankomen dat de dader zielig is. Maar in de laag daarboven, waar de straf wordt bepaald, moet wél worden nagedacht over wat werkt. Een voorwaardelijke straf, met een programma waarin de dader leert wat aanvaardbaar gedrag is, kan dan zinvoller zijn dan detentie.”

Dat gebeurt toch al? Justitie werkt samen met gemeenten, zorg, en reclassering.

„Ja. Maar er ontstaan heel vaak problemen in de uitvoering. Daar verbrokkelt het. De reclassering klaagt bijvoorbeeld dat het OM niet reageert als de dader de opgelegde voorwaarden niet naleeft. Rechters krijgen maar heel zelden een zaak terug om naar de naleving te kijken. Ook zou er meer aandacht moeten zijn voor herstel van de schade door de dader.”

Komen er zo niet nog meer gevangenissen leeg?

„Dat kan. Maar je kan niet iedereen over één kam scheren. De tralies hoeven niet voor iedereen even hoog te zijn. Veel gevangenen zouden hun straf het best lokaal kunnen uitzitten, in een halfway house bijvoorbeeld. Dan kunnen bijvoorbeeld behandelingen doorlopen. De nieuwe grote gevangenissen zijn het gevolg van beslissingen van 15 jaar geleden. Het is zeer de vraag of die beslissingen nu weer zouden worden genomen.”

Verwacht u dat dit advies zal worden gevolgd? Het wijkt nogal af van het politieke geluid van de afgelopen jaren.

„Ik denk dat de tijd er rijp voor is. Je ziet dat bij sommige politieke partijen het besef doordringt dat het beter kan, en moet, in het strafrecht.”