Linkse partijen die samen optrekken, het lijkt een utopie

Progressieve machtsvorming

PvdA, GroenLinks, SP en D66 zijn het al vóór de verkiezingen oneens over een gezamenlijke koers.

Jesse Klaver (GroenLinks) en Diederik Samsom (PvdA) in de wandelgangen van de Tweede Kamer. Foto ANP / Bart Maat

Meestal ruziën linkse partijen pas ná de formatie over het gebrek aan onderlinge samenwerking. Deze keer is het gehakketak al ruim voor de verkiezingsdag uitgebroken.

Maandagavond deed GroenLinks-leider Jesse Klaver een oproep tot progressieve machtsvorming. De reactie van PvdA-leider Diederik Samsom: Klaver heeft dit zelf geblokkeerd. Er bestond al een plan voor een ‘fusie’ van de fracties van PvdA en GroenLinks. „Maar de eerste boodschap die ik van Klaver kreeg bij zijn aantreden: ik ga het zelf doen.”

Klaver deed zijn oproep op de avond dat PvdA het verkiezingsprogramma presenteerde. Op een bijeenkomst in Eindhoven hekelde hij het gebrek aan progressieve samenwerking. „Links was de afgelopen jaren sorry-links. Ze stonden in een hoekje en lieten rechts de economische agenda bepalen.”

Zijn voorstel: PvdA, SP, D66 en GroenLinks zouden voor én na de verkiezingen moeten vasthouden aan vijf „gedeelde principes”: het terugdringen van ongelijkheid, betere kansen voor kinderen, minder marktwerking in de zorg, vergroening van de economie en het tegengaan van flexibilisering van de arbeidsmarkt.

Zo ontstaat er volgens Klaver een „progressief machtsblok” dat de agenda kan bepalen. VVD-leider Rutte, zo redeneert hij, wil niet regeren met PVV en kan dus niet om links heen. „Rutte heeft ons nodig, wij hem niet.”

Klavers oproep lijkt tevergeefs. De SP wil geen beloftes doen over linkse samenwerking: de PvdA , zo zegt lijsttrekker Emile Roemer, gaat na de verkiezingen toch gewoon weer in zee met de VVD. Ook D66 ziet niets in het plan. De democraten willen juist een zo breed mogelijke coalitie vormen, dus niet alleen met linkse partijen.

PvdA vindt plan van Klaver ‘stapje terug’

Samsom noemt Klavers plan met nauwelijks verholen cynisme „een lieve oproep” en „een stapje terug”. Vanaf 2013 sprak de PvdA-leider in het geheim uitvoerig met Klavers voorganger Bram van Ojik, zoals NRC al eerder schreef. Het ging onder meer over een gecombineerde fractie van PvdA en GroenLinks na verkiezingen. Zo’n ‘fusiefractie’ is volgens Samsom de enige kans om als links voor het eerst sinds 1998 weer de grootste te worden bij verkiezingen – en het initiatief te krijgen bij de formatie.

Tom-Jan Meeus schreef eerder over de toenadering tussen Samsom en Van Ojik: Hoe Haagse verveling en mondiaal drama de politiek op hol brengen

Deze gesprekken stopten toen Klaver in 2015 de leiding overnam van Van Ojik. Samsom: „Uit alles bleek dat hij dacht: ik wil zelf de grootste worden op links.” Volgens GroenLinks was er „zeker geen overeenstemming, laat staan een akkoord” over onderlinge samenwerking.

Waarom komt Klaver op dit moment met zijn oproep? Dat heeft alles te maken met de dynamiek bij de PvdA waar de strijd om het lijsttrekkerschap is losgebarsten. Een van de kandidaten, vicepremier Lodewijk Asscher, presenteert zich nadrukkelijk als de leider van links als geheel. Klaver doet dit ook: hij wil van GroenLinks een „brede volkspartij” maken.

De verklaring hiervoor is de benarde positie van links. PvdA, SP en GroenLinks zijn op dit moment geen van alle groot genoeg in de peilingen om een serieus alternatief te kunnen zijn voor de VVD. Als de liberalen volgens plan van de campagne een tweestrijd maken met de PVV, kan dat leiden tot een historische marginalisering van links. Het is dus zaak voor links om, als de campagne echt losbarst, virtueel zo groot mogelijk te zijn. De PvdA krijgt dankzij de lijsttrekkersverkiezing volop de gelegenheid aandacht te trekken, terwijl GroenLinks al enige tijd stokt in de peilingen.

Deze onderlinge linkse strijd om de virtuele zetels kan een paradoxaal gevolg hebben. Als de PvdA noch GroenLinks er in januari sterk genoeg voorstaat, komt een gemeenschappelijk ‘blok’ misschien toch weer in zicht. Samsom: „Het is nooit te laat. Als de mogelijkheid zich voordoet, probeer ik het alsnog.”