Kies nu je eigen piet maar

Zwartepietendiscussie „Dat Zwarte Piet gaat veranderen is onvermijdelijk”, zeggen ze bij RTL na introductie van schoorsteenpieten met roetvegen. Tegenstanders denken daar anders over.

Pasavond, vanavond komen ze alle tachtig bij elkaar. De Zwarte Pieten van evenementenorganisator Step, uit Emmeloord, gaan hun pakken afmeten, pruiken passen, en dit jaar onvermijdelijk ook: discussiëren over de roetveegpiet. Is het tijd dat ook Emmeloord zich komende intocht waagt aan een minder zwarte Piet? „Bij ons is alles bespreekbaar”, zegt medewerker Margot Maljaars (48). „Maar ik verwacht het niet.”

De discussie in Emmeloord, en bij intochtcomités, scholen en bedrijven door het hele land, is aangezwengeld door RTL. Maandag nam de omroep stelling: Zwarte Piet verdwijnt en wordt in alle uitzendingen vervangen door een „schoorsteenpiet”, met donkere roetvegen op zijn gezicht. Het gaat onder meer om een nieuwe sinterklaasserie van het veelbekeken kinderprogramma Telekids. Vanaf volgend jaar zal RTL ook geen reclamespotjes meer uitzenden waarin Zwarte Piet figureert.

Neemt de commerciële omroep hiermee een grote sprong of is Nederland al lang en breed toe aan de roetveegpiet?

Nieuw uiterlijk

De mening over Zwarte Piet in het publieke debat verschuift al jaren. Betrouwbaar peilen is moeilijk, maar verschillende onderzoeken bieden wel een indicatie. EenVandaag, bijvoorbeeld, mat in 2013 dat slechts 5 procent van de Nederlanders vóór verandering was van het uiterlijk van Zwarte Piet. In 2015 was dat al 17 procent. Opvallend uit dat onderzoek: 46 procent van de deelnemers ging ervan uit dat Zwarte Piet in z’n huidige vorm over vijf jaar niet meer bestaat.

Volgens een peiling van Maurice de Hond begin deze maand vindt 21 procent van de Nederlanders dat Zwarte Piet toe is aan een nieuw uiterlijk. Dat was drie jaar geleden, volgens De Hond, nog minder dan 10 procent.

Verschuivingen dus, maar nog niet in de buurt van een meerderheid. RTL lijkt met deze beslissing op de publieke opinie vooruit te lopen.

Vorig jaar zei RTL nog het uiterlijk van Zwarte Piet juist niet aan te willen passen, omdat het de lijn wilde volgen die in de samenleving het breedst gedragen wordt. Toen er gekleurde pieten werden opgevoerd in spelshow Ik Hou Van Holland, greep de omroep direct in en verwijderde ze. Vanwaar deze ommezwaai nu?

„Het ís geen ommezwaai”, zegt RTL-woordvoerder Kim Koppenol. Hij was lid van een driekoppige commissie die het ‘pietenbeleid’ van RTL onderzocht. „We waren er toen nog niet uit. We hadden wel al bedacht dat gekleurde pieten geen goed alternatief waren.”

Maar waarom niet gefaseerd veranderen, zoals bijvoorbeeld het Sinterklaasjournaal van de NPO beoogde? „Hoe lang wil je het nog rekken? Dat Zwarte Piet gaat veranderen is onvermijdelijk. Duidelijkheid en helderheid zijn de eerste stappen naar een oplossing.”

Een commerciële overweging is het beslist niet, zegt RTL. Met adverteerders, bijvoorbeeld, is van tevoren niet overlegd – die kregen simpelweg te horen dat hun reclames vanaf volgend jaar ‘zwartepietvrij’ moeten zijn. Adverteerder Ziggo bevestigt dat. Het bedrijf zegt vooralsnog geen plannen te hebben voor reclame-uitingen waarin Sinterklaas figureert, maar: „Mochten we dit alsnog gaan doen, dan zullen er geen zwarte pieten worden gebruikt.”

Invloed uitoefenen

Zo oefent RTL, als tweede grootste omroep van Nederland, wel degelijk invloed uit op het publieke debat. Op bedrijven, maar ook op scholen en de intochtcomités van verschillende plaatsen in het land.

„Ik heb zelf drie kinderen en die kijken alles wat met Sinterklaas te maken heeft”, zegt Toine Straatman, mede-organisator van de lokale sinterklaasintocht in Assen. De afgelopen jaren bleef de intocht daar bewust bij het oude. „Maar als zo’n roetveegpiet, of hoe je ’m ook noemt, een belangrijke verhaallijn op tv krijgt, iets met het boek van Sinterklaas ofzo, dan moet je er als organisatie toch iets mee te doen. Het gaat uiteindelijk om de kinderen.”

Dus ook roetveegpieten in Assen dit jaar? „Laten we eerst maar eens kijken hoe RTL dit precies gaat aanpakken.”

Publieke omroep

De publieke omroep is daarnaast wat Sinterklaas betreft altijd nog invloedrijker dan de commerciële, zegt Straatman: zij hebben het Sinterklaasjournaal. Omroep NTR wil, zoals elk jaar, niets loslaten tot de eerste uitzending op 9 november. Straatman: „Er hangt dus veel vanaf wat zij dit jaar gaan doen.”

Ook in Amsterdam, Den Haag, Maastricht, Utrecht en Meppel zullen ‘schoorsteenpieten’ meelopen met de intocht. Dat hebben de verschillende comités met elkaar besproken.

Dat RTL nu geen Zwarte Piet meer laat zien, zal ook de verandering op scholen doen versnellen, verwacht Gerard van Drielen, voorzitter van het Haagse Platform Primair Onderwijs. „Dat heeft veel betekenis.”

Op Nederlandse scholen veranderde de beeltenis van Zwarte Piet tot nog toe vrij geleidelijk. Den Haag was vorig jaar de eerste stad waar 130 basisscholen met elkaar afspraken Zwarte Piet binnen drie jaar van „racistische elementen” te ontdoen: op sommige scholen kwam er een schoorsteenpiet, op andere een roetpiet én een zwarte piet.

Ook de openbare basisscholen in Utrecht schaften Zwarte Piet af. „Ouders moeten daaraan wennen”, zegt Thea Meijer, voorzitter van SPO Utrecht, „maar kinderen hebben er hier geen problemen mee.”

In Amsterdam en Rotterdam veranderde het uiterlijk van Zwarte Piet op een deel van de scholen. De Rotterdamse Stichting Boor adviseerde scholen vorig jaar voor het eerst „negatieve sterotyperingen” te vermijden.

Buiten de Randstad lijkt de discussie minder te spelen. „Het is plaatsgebonden”, zegt Annette Pool van het Friese schoolbestuur OPO Furore, waar 24 scholen onder vallen. „Ik denk dat het in het Westen van het land gevoeliger ligt dan bij ons. We merken dat het in Drachten en Burgum, waar azc-scholen zijn, gevoeliger ligt dan in de kleine dorpen, waar eigenlijk geen kinderen zitten met een andere huidskleur.”

Begrip voor emoties

Zonder slag of stoot gaan de aanpassingen niet. RTL, en in het bijzonder woordvoerder Kim Koppenol, kregen via sociale media flinke beledigingen en bedreigingen over zich heen. Had ze hierop gerekend? „Ja, dat wisten we wel. Ik heb alle begrip voor de emoties. Maar we hebben een socialmediascan gedaan, en 75 procent is positief.”

Op verzoek van NRC maakte ook socialmediabedrijf Coosto een analyse van de teneur op social media na de aankondiging van RTL. Voor en tegen ontlopen elkaar daarin niet veel: van de 10.216 berichten is 19 procent uitgesproken positief te noemen en 23 procent negatief.

In Emmeloord verwachten ze niet dat de gemoederen al te hoog zullen oplopen vanavond, zegt medewerker Margot Maljaars (48) van de evenementorganisatie. „We hebben sowieso al heel diverse Pieten hier. Roze haar, rasta’s – alles door elkaar.”

Het zou niet de eerste keer zijn dat Emmeloord zich voegt naar de teneur van het publieke debat. „Twee jaar terug hebben we onze schmink al een tint lichter gemaakt, van zwart naar donkerbruin.” En, ophef? „Eerlijk gezegd hebben de meesten van onze Pieten dat toen niet eens gemerkt.”

Met medewerking van Mirjam Remie en Annemarie Sterk