Herstel van een onzalig besluit

ProRail

Prorail en NS zijn twee kapiteins op één schip, met elk hun eigen belangen. Maar niemand durfde de structuur aan te pakken.

Nog een staatsbedrijf erbij zou alleen maar tot ruzie op het spoor leiden, dacht minister Tineke Netelenbos destijds in 2001. Foto Novum / Sem van der Wal

De toekomst van spoorbeheerder ProRail was maar kort aan de orde, vorige week vrijdag in de ministerraad. Documenten ontbraken, het dossier werd mondeling afgedaan. Maar staatssecretaris Sharon Dijksma (Infrastructuur, PvdA) kreeg wel instemming om ProRail in te lijven bij haar ministerie als zelfstandig bestuursorgaan (ZBO). Die optie mag ze verder uitwerken.

Baanbrekende besluitvorming. Want Dijksma repareert daarmee beleid van haar voorganger, minister Tineke Netelenbos (Verkeer, PvdA) van vijftien jaar geleden. Die had in 2001, na jaren van politiek gesteggel over de toekomst van het Nederlandse spoor, besloten de onderhoudsbedrijvendiensten van NS af te splitsen tot een zelfstandige NV. Dat moest vier jaar later de praktijk zijn.

Tot verbazing van de toenmalige Tweede Kamer. Want in die jaren van politieke debatten was juist uitgangspunt dat ProRail een staatsbedrijf zou blijven. Maar Netelenbos hield vol. Nog een staatsbedrijf erbij zou alleen maar tot ruzie op het spoor leiden. „Voor de middellange termijn wordt een stabiele en conflictarme omgeving gecreëerd.”

2001 was toch al een rampjaar voor het Nederlandse spoor. Stakingen, eindeloze vertragingen en ongeregeldheden op Koninginnedag. En ook het jaar waarop Netelenbos de aanbesteding van de hogesnelheidslijn naar Brussel aan NS gunde. Waarmee het Fyra-drama was geboren.

2001 was dus het jaar waarin ProRail het licht zag. Dat was in lijn met de tijdgeest. Het spoordebat werd in de jaren negentig gedomineerd door geloof in marktwerking (VVD) en ‘Europa’ (D66, PvdA). Europese richtlijnen waren, als het om het spoor ging, heilig voor toenmalig VVD-minister Jorritsma (Verkeer, VVD). „Een richtlijn is voor mij een wet”, zei ze in de Tweede Kamer.

Die Europese richtlijnen zijn er inderdaad, zegt senator Roel Kuiper. Hij was voorzitter van de parlementaire onderzoekscommissie uit de Eerste Kamer die in 2013 grote privatiseringsoperaties onderzocht, waaronder die van ProRail. „In de besluitvorming over NS en ProRail is sprake geweest van een permanent proces van dwalingen. Dat is in 2005 ook onderkend. In de Tweede Kamer is toen uitgesproken dat het allemaal ondoordacht gebeurd is. Er was een Europese richtlijn om het spoorbeheer en vervoer te splitsen. Maar in Nederland besloot men tot een harde splits. Een zelfstandig spoorbedrijf met de staat als enige aandeelhouder en ProRail dat zich mocht gedragen als zelfstandig bedrijf met een eigen raad van commissarissen.”

ProRail, een korte geschiedenis:

Keer op keer beterschap beloven

Twee kapiteins op een schip was het gevolg. NS als vervoerder en ProRail als beheerder. Met elk hun eigen bedrijfsbelangen. Dijksma’s voorganger, staatssecretaris Mansveld, struikelde daar vorig jaar over. Ze had nauwelijks grip op de financiële chaos bij het bedrijf. En de directie van ProRail vond het belangrijker om daarover de raad van commissarissen te informeren dan de staatssecretaris.

„Politiek is er sinds 2005 het besef dat er verkeerde keuzes zijn gemaakt”, zegt Kuiper. „Maar er gebeurde niets. Opeenvolgende bewindslieden beloofden beterschap. Maar niemand durfde te erkennen dat de structuur niet deugde. NS en ProRail zijn samen verantwoordelijk voor de toekomst op het spoor. Als je dan niet samenwerkt, lukt dat niet.”

Dijksma wil dat nu afdwingen door ProRail opnieuw in te lijven als overheidsdienst. Daar heeft ze Kamerbrede steun voor, zelfs van de VVD. Volgens VVD-woordvoerder Betty de Boer heeft het geen zin om te privatiseren als er geen marktwerking is.

Voor een paar partijen gaat Dijksma niet ver genoeg. Met name SP en GroenLinks willen dat NS en ProRail in een holding komen: ProRail als zelfstandig bedrijf terug bij de overheid, onder de paraplu van één holding waar ook NS deel van uitmaakt. „De staatssecretaris zet nu een eerste stap”, aldus SP-woordvoerder Eric Smaling. „Om NS en ProRail in één holding te brengen, zijn geen ingrijpende reorganisaties nodig”, zegt GroenLinks-Kamerlid Liesbeth van Tongeren.

Die holdingstructuur moet in ieder geval worden onderzocht, zegt Kuiper. „In Duitsland hebben ze indertijd beheer en vervoer ook gesplitst, maar wel ondergebracht onder één leiding. De Tweede Kamer staat opnieuw voor een cruciale keuze.”

Vorig jaar durfde de parlementaire enquêtecommissie die het Fyra-debacle onderzocht, het niet aan om over de toekomst van het Nederlandse spoor te adviseren. Ze kwam niet verder dan toekomstscenario’s: van een volledig publiek spoor tot volledig geprivatiseerd. Dijksma neemt nu het voortouw in dat debat. Donderdag debatteert de Tweede Kamer over de toekomst van ProRail.