De moeizame zoektocht naar een opvolger van Gerrit Zalm

Bestuursvoorzitter

De staat wil een bestuursvoorzitter met een maatschappelijke antenne. De top van ABN Amro vindt bankervaring belangrijker.

©

Normaal gesproken is het een redelijk overzichtelijke taak. Je bedenkt wat de nieuwe topman of -vrouw allemaal moet kunnen, je laat een headhunter een lijst namen aanleveren, je reduceert de longlist via een shortlist naar een ultra shortlist. Vervolgens heb je sollicitatiegesprekken en voor je het weet, staat er een nieuwe bestuursvoorzitter.

Maar zo eenvoudig is het niet altijd. De commissarissen van ABN Amro hebben na maanden zoeken nog altijd geen opvolger gevonden voor topman Gerrit Zalm. Binnen de bank en op de Zuidas wordt er op los gespeculeerd: wie volgt Zalm op?

Dat weet nog niemand, maar binnen de top van de ABN Amro zijn inmiddels grote zorgen ontstaan of de opvolger van Zalm wel genoeg ‘bankier’ zal zijn, zo meldde NRC zaterdag. De staat, die nog altijd 77 procent van de aandelen bezit, zou meer hechten aan een maatschappelijke antenne dan aan bancaire ervaring.

Door deze dominante aandeelhouder met eigen wensen verloopt de zoektocht naar de nieuwe hoogste baas niet zoals bij een ‘normaal’ beursgenoteerd bedrijf. Dat zeggen betrokkenen bij het opvolgingsproces en kenners van de bank, die vanwege de gevoeligheid van het onderwerp anoniem willen blijven.

„Normaal gesproken gaat de raad van commissarissen erover”, zegt een van hen. „In dit proces gaat niets op de traditionele manier”. „De hele maatschappij kijkt mee”, zegt een ander. ABN Amro moest in 2008 genationaliseerd worden en is dus een beetje van ‘iedereen’.

Hoe gaat het wél? Wie wil wat? En hoe is de invloed verdeeld?

Staat kijkt mee

Al van begin af aan lopen de dingen anders dan normaal. Zo waren het niet de commissarissen van ABN Amro die aankondigden dat Zalm volgend jaar opstapt, maar meldde Het Financieele Dagblad in juli als eerste dat Zalm zijn termijn niet afmaakt. ABN Amro wilde het bericht bevestigen noch ontkennen.

Pas in september liet de bank weten dat Zalm inderdaad volgend jaar vertrekt. Maar er was nog geen opvolger. Dat is ongebruikelijk – en onhandig, zeggen (oud-)commissarissen van beursbedrijven. „Ik zou nooit, nooit meedelen dat de bestuursvoorzitter vertrekt zonder dat er een nieuwe klaar staat”, zegt er een. Zo ontstaat onzekerheid.

De commissarissen van ABN Amro hebben in deze zoektocht officieel de leiding, maar een kandidaat die de staat niet ziet zitten, komt er niet doorheen. De stichting NLFI, die de aandelen ABN Amro beheert, mag „wezenlijke invloed” uitoefenen, is afgesproken bij de beursgang vorig jaar. En, zeggen betrokkenen, ook minister Jeroen Dijsselbloem (Financiën, PvdA) houdt zich persoonlijk bezig met deze opvolging. Tot grote ergernis van mensen in de top van bank. „Het lijkt hier wel een politieke partij”, zegt een van hen.

De relatie tussen ABN Amro en de staat was eerder bij momenten ook moeizaam. In aanloop naar de beursgang was er onenigheid over de beschermingsmuur die de bank moest krijgen. Eerder dat jaar was er een knallende ruzie over een salarisverhoging voor de top van de bank.

Voor Den Haag is het waarschijnlijk de laatste keer dat de politiek grote invloed kan uitoefenen op de toekomstige strategie van de bank, door een bestuursvoorzitter te benoemen. Als de staat alle aandelen verkocht heeft, naar verwachting binnen een paar jaar, is deze invloed verdwenen. Deze grote betrokkenheid maakt het voor de commissarissen lastig manoeuvreren.

Te weinig bankier

Er is wel een houvast: de profielschets. Daarin staat wat de nieuwe topman of -vrouw moet kunnen. Doorgaans is dat een A4’tje met een paar bulletpoints erop. Op de profielschets van ABN Amro staat ‘bancaire ervaring’ bovenaan. Daaronder staat ‘maatschappelijke sensitiviteit’.

Voor bank en staat zijn beide belangrijk. Maar, zeggen betrokkenen, binnen de bank vindt men de bankierservaring toch net belangrijker. Op Zalm was de kritiek dat hij te weinig bankier was en niet ondernemend genoeg. Nu is er des te meer behoefte aan iemand die dat wél is, om de ultralage rente, nieuwe concurrenten en steeds strengere regels aan te kunnen. Banken die willen overleven, moeten veel meer gaan digitaliseren, waarbij waarschijnlijk nog eens duizenden banen zullen moeten worden geschrapt.

Minister Dijsselbloem zou juist de maatschappelijke antenne zwaarder laten wegen, zeggen bronnen binnen de bank. ABN Amro is in staatshanden omgevormd tot een voorzichtige financiële instelling. Daar hoort een behoedzame baas bij, die zijn maatschappelijke rol begrijpt. Kandidaten die hier in Dijsselbloems ogen te weinig aan voldoen, zou hij persoonlijk van het lijstje verwijderen.

Het ministerie van Financiën wil geen inhoudelijke reactie geven maar ontkent dat er sprake is van een conflict. „Het proces van de zoektocht naar een opvolger wordt geleid door de raad van commissarissen, in goede samenwerking met Financiën.” Voor het ministerie zijn „beide aspecten relevant: de maatschappelijke antenne en commerciële ervaring, bijvoorbeeld bij een bank”.

Inmiddels zijn al veel namen gepasseerd. De commissarissen kijken zowel binnen de bank als daarbuiten. Aanvankelijk werd Chris Vogelzang, lid van de raad van bestuur, gezien als de belangrijkste interne kandidaat. Hij is verantwoordelijk voor de grootste en meest winstgevende afdelingen en werkt sinds 2000 bij ABN Amro. Maar Vogelzang heeft niet Dijsselbloems voorkeur, zeggen betrokkenen bij het proces.

Liever een vrouw

Een van de gepolste kandidaten buiten de bank is Feike Sijbesma, topman van chemiebedrijf DSM, zeggen ingewijden. Hij zou voorlopig bedankt hebben. Een woordvoerder van DSM zegt dat Sijbesma „geen kandidaat is”. Daarnaast wordt driftig gespeculeerd over (oud-)politici. Zou deze baan misschien iets zijn voor Wouter Bos, oud-minister van Financiën die ABN Amro nationaliseerde? Of oud-staatssecretaris Jan Kees de Jager, met zijn ervaring in het bedrijfsleven?

En misschien wil de huidige president-commissaris van ABN Amro, Olga Zoutendijk, zélf wel bestuursvoorzitter worden, denken sommigen. Het zou een zeer opmerkelijke benoeming zijn, gezien haar functie als president-commissaris en dus hoofdverantwoordelijk voor de benoeming. Maar hoe minder kandidaten er overblijven, hoe meer ruimte er wellicht is voor een onconventionele optie.

Het is elk geval in Zoutendijks voordeel dat ze een vrouw is. Daar hechten ze in Den Haag ook aan. Dat werd weer duidelijk na het onverwachte vertrek van de enige vrouw uit de raad van bestuur, Caroline Princen, eerder deze maand. Minister Jet Bussemaker (Onderwijs, PvdA) noemde haar vertrek een „ernstig signaal” en PvdA-Kamerlid Henk Nijboer stelde er kamervragen over. Voor PvdA’er Dijsselbloem zou de benoeming van een vrouw – de eerste vrouwelijk baas van een Nederlandse grootbank – ook niet ongunstig zijn, met de verkiezingen in aantocht.

Sommigen binnen de bank zien een vrouwelijke baas wel zitten. De voorzitter van de ondernemingsraad, Margot van Kempen, zei eerder een vrouwelijke opvolger „fantastisch” te vinden.

Geen ex-politicus

Maar de commissarissen hebben niet alleen de staat en de werknemers om rekening mee te houden. Er zijn ook andere beleggers. De belangenvereniging voor particuliere beleggers, de VEB, wil bijvoorbeeld absoluut geen „politieke benoeming”, zegt adjunct-directeur Errol Keyner. De opvolger van Zalm moet „een moderne bankier zijn die een duurzaam verdienmodel weet te ontwikkelen”. Als Dijsselbloem bijvoorbeeld voor een (ex-)politicus kiest, waarschuwt Keyner, is dat slecht voor ABN Amro. En ook voor Dijsselboem: dan krijgt hij zeker niet „de hoofdprijs” bij de verkoop van de resterende aandelen.

En dan is er ook nog de Europese Centrale Bank. Deze toezichthouder moet alle benoemingen bij grote banken goedkeuren. De ECB kijkt naar ‘geschiktheid’ en ‘deskundigheid’ en eist een „enorme hoeveelheid bancaire kennis” zegt iemand die ervaring heeft met deze toetsingen. De commissarissen hebben niet eindeloos de tijd. Beleggers houden niet van onzekerheid en binnen de bank zorgt de onduidelijkheid voor onrust. Bovendien is het gespeculeer gevaarlijk, er mag niemand beschadigd raken. Maar, zegt een ingewijde, „dat is heel moeilijk in dit proces”.