Recensie

Al Qaeda als makelaar in schepen en mensen

Mensenhandel

In haar nieuwe boek onderzoekt de Italiaanse journaliste Loretta Napoleoni een lucratieve activiteit van Al Qaeda. Daarbij waren en zijn honderden miljoenen dollars gemoeid.

Het begon met sigarettensmokkel, toen gingen er ladingen cocaïne door de Sahara, vervolgens werden er westerlingen ontvoerd en het eindigde met het grootscheepse transport van West-Afrikaanse migranten naar Europa. Zo verliep de ontwikkeling van ‘Al Qaeda in de Islamitische Maghreb’ van roversbende tot crimineel netwerk waar vele miljoenen in omgaan. Toen het steeds moeilijker werd om toeristen, hulpverleners en diplomaten te ontvoeren, verlegden de jihadisten hun werkterrein naar migranten die via Libië de Middellandse Zee willen oversteken. Beide zijn vormen van mensenhandel, zegt onderzoeksjournaliste Loretta Napoleoni in Mensenhandelaren. In beide gevallen gaat het om vrijheidsberoving voor geldelijk gewin.

Ontvoeringen hebben Al Qaeda in de Sahel tussen 2003 en 2011 zo’n 165 miljoen dollar opgeleverd. De lokale bevolking lijdt onder het wegvallen van toerisme en hulp, maar een deel van het losgeld komt ook weer aan de plaatselijke economie ten goede. Op eenzelfde manier profiteert Al Qaeda nu van de migratiestroom, een nog lucratievere handel.

Zo verging het ook de piraten voor de kust van Somalië. De VN schatten dat die tussen 2005 en 2012 een bedrag van 350 tot 420 miljoen dollar verdienden met het kapen van olietankers en andere schepen. Het losgeld schoot in die periode omhoog van enkele tonnen tot vijf miljoen dollar per persoon.

Napoleoni (1955) schetst mooi hoe deze industrie heeft kunnen ontstaan: een falende staat zonder kustwacht, waardoor de illegale visserij de zee leeghaalt en al die werkloze vissers van de strategische ligging bij het Arabisch schiereiland hun nieuwe inkomstenbron maken. De bevolking ziet geen probleem in de ontvoeringen: ze bieden de hoognodige werkgelegenheid en bedrijvigheid in de regio.

Napoleoni’s uiteenzetting van de economie van een kaping is een van de sterkste delen van het boek. Ze laat zien hoe kaperschepen worden voorgefinancierd, en hoezeer iedereen afhankelijk is van het losgeld: de piraten, de investeerders, de lokale krijgsheren, de ingehuurde tolken, prostituees en bewakers. Kapingen als natuurlijke hulpbron.

Nu de tankers bewapende beveiligers aan boord hebben, stappen de kapers over op het vervoer van Oost-Afrikaanse migranten naar Saoedi-Arabië en andere Golfstaten. Maar in plaats van ze af te zetten op de kust, leveren ze de migranten vaak uit aan bendes, of ontvoeren ze hen zelf voor losgeld, net als in Libië gebeurt. Voor de piraten is deze bedrijfstak een stuk minder riskant dan de kaperij, omdat hier niet met een internationale missie tegen wordt opgetreden.

Napoleoni schiet gaten in de heldenstatus die ontvoerde westerse hulpverleners en journalisten in de media krijgen toegedicht. Dat werkt verfrissend. Ze prijst journalisten die géén boek over hun ontvoering schrijven, maar de aandacht blijven richten op de oorlog en zijn slachtoffers.

Vooral over jonge, onervaren freelancers en vrijwilligers die zonder professionele voorbereiding een oorlogsgebied binnenwandelen is ze kritisch. ‘De meeste westerlingen worden niet ontvoerd omdat ze de held uithangen, maar omdat ze niet begrijpen welke risico’s ze lopen’, is haar analyse. Ze legt de schuld deels bij de media-redacties, die steeds minder geld uittrekken voor vaste krachten in verre landen en gebruik maken van deze freelancers, die op hun beurt onverantwoorde risico’s nemen voor die ene primeur die hun carrière moet maken. Napoleoni levert zelfs stevige kritiek op de Amerikaanse fotograaf James Foley (1973-2014), die geen beginner was, en wiens gruweldood in Syrië de wereld in shock achterliet.

Over ontvoeringen van westerlingen voegt Napoleoni duidelijk meer toe dan over migratie. De hoofdstukken over dat laatste onderwerp gaan niet veel verder dan wat goede kranten ook te bieden hebben. Het is ook nogal veel om bij elkaar in kort bestek te willen behandelen, en dat maakt dat ze vaak van de hak op de tak springt en nogal makkelijk grote verbanden legt. Toch is er genoeg te leren uit dit boek, over ontvoeringen dan.