Poetins economie is als een gepimpte paard-en-wagen

Rusland

Lage olieprijzen, westerse sancties en het uitblijven van economische hervormingen zorgen in Rusland voor de langste recessie sinds twintig jaar. Economen en journalisten schetsen rampscenario’s. Hoe staat Rusland ervoor en wat is Poetin van plan met de economie?

Foto Laura Vorps / Barcroft USA / Getty Images

Lange tijd was in Russische supermarkten vooral de politieke crisis tussen Rusland en het Westen merkbaar. Sinds Rusland in 2014 importverboden instelde – als reactie op de westerse sancties vanwege de annexatie van de Krim – worden westerse producten als Parmezaanse kaas en Franse wijn uit de schappen geweerd (en soms vervangen door namaak). Maar sinds kort zien oplettende Russen nog iets gebeuren in hun boodschappenmandjes: ze worden lichter. Koekjes die van 130 naar 112 gram gaan, chocoladerepen die opeens een stukje smaller zijn. Alsof iemand overal kleine hapjes van nam. Het verkleinen van de verpakkingen, oftewel downsizing, is de nieuwe manier van fabrikanten om de economische crisis in Rusland het hoofd te bieden.

Ook de Russische burgers doen aan downsizing. Waar vroeger dure wijnen en luxe gerechten het restaurantbeeld bepaalden, teren Russen tegenwoordig steeds vaker op een enkel kopje koffie, drinken ze minder alcohol en laten ze de prachtige desserts van weleer staan. Sovjetgerechten zijn populair geworden en op internet worden ‘crisisrecepten’ uitgewisseld. Het is de meeste Russen inmiddels duidelijk: de recessie die de economie al twee jaar in haar greep houdt, is voorlopig niet voorbij.

Stoplap

„In het huidige tempo zal het Reservefonds halverwege 2017 leeg zijn, misschien een paar maanden later”, schreef in september de Tsjechische econoom Ondrej Schneider van het Instituut voor Internationale Financiën in Washington. Het Russische Reservefonds is bedoeld om gaten in de begroting te dekken in geval van schommelingen op de grondstoffenmarkt. Maar door de daling van de olieprijzen werden die gaten steeds groter, met als gevolg dat van de 90 miljard dollar (ruim 82 miljard euro) in 2014 nog maar 32 miljard over is. In augustus slonk het fonds in één maand met maar liefst 18 procent. Rusland heeft weliswaar nog een fonds achter de hand, het Nationale Welvaartsfonds (goed voor 70 miljard dollar), maar dat is bedoeld voor andere uitgaven en zeker geen stoplap.

In 2015 kromp de economie met 3,7 procent, dit jaar krimpt de economie nog verder. Ter vergelijking: tijdens de roebelcrisis van 1998 slonk de economie met 5,3 procent volgens een rapport van de Rabobank. De krimp is zorgwekkend, maar dankzij de devaluatie van de roebel en andere noodmaatregelen heeft Rusland de internationale klappen op de economie redelijk weten op te vangen. Ondanks de tegenslagen op het gebied van olieprijzen en sancties kon het financiële systeem zich zo toch stabiliseren. En er gloort hoop voor de Russen: volgens het IMF zal de economie volgend jaar met 1 procent groeien. De vraag is of het genoeg is om de internationale politieke en militaire aspiraties van president Poetin te bekostigen.

Tekst gaat verder onder de grafiek.

Opflikkeren!

Tegen die op zijn zachtst gezegd gemengde achtergrond presenteerde de Russische minister van Financiën, Anton Siloeanov, deze week de nieuwe begroting voor de periode 2017-2019. Een ‘verkiezingsbegroting’ die Rusland door de presidentsverkiezingen van 2018 moet loodsen, en opvolger van het crisisplan van vorig jaar.

Uitgaand van een olieprijs van 40 dollar per vat moet de begroting, een aanpassing zijn aan de „nieuwe werkelijkheid”, zei Siloeanov. Tijdens een bespreking van het begrotingsbeleid toonde ook Poetin zich allerminst uit het veld geslagen: „Ondanks alles heeft de regering, en ik steun haar daarin, voldoende reden voor een gezonde dosis optimisme.”

Ook wat betreft de westerse sancties, ingesteld na de annexatie van de Krim en de Russische bemoeienis in Oekraïne, blijft Poetin stoïcijns. „Als een mantra blijven we herhalen dat die zogenaamde beruchte sancties, met uitzondering van technologische overdracht, niet zoveel invloed hebben”, citeerde de Russische zakenkrant RBK een montere Poetin. Ook op de top van BRICS-landen in India reageerde hij vorige week karakteristiek. Op de vraag waarom Rusland zijn tegensancties niet verzacht, smaalde hij: „Laat ze opflikkeren!” Het importverbod op westerse voedselproducten tot ten minste eind 2017 zou slechts een manier zijn om de eigen markt te beschermen. Ze hebben zelfs geleid tot een toename in de binnenlandse voedselproductie, meldde Poetin trots.

Corruptie is verlammend

Toch eisen de sancties wel degelijk hun tol en doet Poetin zijn uiterste best ze van tafel te krijgen. „Rusland is uniek omdat westerse banken er meer kredieten verstrekten dan het hele Russische bankensysteem bij elkaar”, zegt de Russische econoom Vladislav Inozemtsev. „Russische ondernemers hebben zo’n 600 miljard dollar aan schulden uitstaan.”

Maar Poetin heeft meer problemen dan de sancties. Hoewel de lage olieprijzen vaak als de belangrijkste reden voor de krimpende economie worden genoemd, richt Poetins binnenlandse economische veel meer schade aan. Onlangs bleek uit cijfers van de Russische federale antimonopoliedienst dat het aandeel van de staat in de economie maar liefst 70 procent bedraagt, een verdubbeling in tien jaar. Daarnaast leidt het dramatische ondernemingsklimaat al jaren tot grote terughoudendheid onder investeerders. De corruptie werkt verlammend, duizenden ondernemers zitten in de gevangenis en er is geen competitie. Dat laatste blijkt uit de manier waarop staatsoliebedrijf Rosneft vorige week het eveneens door de staat gecontroleerde oliebedrijf Bashneft aankocht. „Alleen in Rusland kan een transactie tussen twee door de staat gecontroleerde bedrijven worden afgeschilderd als een privatisering”, zo schreef Rusland-expert William Pomeranz afgelopen dinsdag in een commentaar voor persbureau Reuters.

Een likje verf over de economie

Stijgende olieprijzen kunnen de kwakkelende economie er weliswaar weer bovenop helpen, maar de werkelijke oplossing ligt in serieuze economische en politieke hervormingen. En daar lijkt Poetin geen oren naar te hebben. In een artikel in The Moscow Times vergeleek econoom Kirill Rogov Poetin en zijn economische beleid met een koetsier die zijn paard-en-wagen belooft om te bouwen tot een snelle auto. „Je plakt er zijspiegels aan, vervangt de voorste twee wielen door aluminium wieldoppen, smeert metallic verf op de zijkanten en installeert airconditioning voor de chauffeur.” Dat is volgens Rogov precies het trucje dat Poetin al jaren uithaalt met de economie: een beetje sleutelen, een likje verf en dan maar hopen dat het geheel door de keuring komt. Om de boel enigszins geloofwaardig te laten overkomen, heeft Poetin een aantal ervaren monteurs in zijn garage gezet.

Een van hen is de liberale Aleksej Koedrin, die zich met tien dienstjaren als minister van Financiën onder Poetin een veteraan mag noemen en bekendstaat als een van de meer realistische economen in het Kremlin. Onder Koedrin betaalde Rusland een substantieel deel van zijn buitenlandse schulden af en werden de reserves aangevuld.

Maar in 2011 raakte Koedrin uit de gratie nadat hij kritiek had geuit op het bestedingspatroon van toenmalig president Medvedev. Na zijn vertrek richtte hij een denktank op die zich specialiseerde in het uitgeven van – steeds pessimistischer – economische bulletins. Op de achtergrond bleef Koedrin zijn vriend Poetin adviseren. Tot ieders verbazing verzocht Poetin hem deze zomer een plan te ontwerpen om de economie uit het slop te trekken.

Een opmerkelijke zet, want de hervormingen die Koedrin wil doorvoeren zijn voor conservatieve Kremlin-kringen als vloeken in de kerk: een kleinere rol van de overheid, grootschalige privatisering en, een heikel punt, een verhoging van de pensioenleeftijd naar 65 jaar. Hoewel zijn plannen gesteund worden door onder andere de centrale bank en het ministerie van Financiën, is het dan ook zeer onwaarschijnlijk dat Poetin ermee instemt. Hervormingen zijn wel het laatste waar hij op zit te wachten.

Tweespalt zaaien

„Poetin gelooft niet in de markt, hij gelooft in iets wat ik zou omschrijven als autoritaire modernisering”, zegt econoom Rogov aan de telefoon vanuit Moskou. En dus zette de president naast Koedrin nóg een monteur in de garage: de omstreden adviseur Sergej Glazjev. Glazjev is lid van de conservatieve Stolypin Club, genoemd naar de tsaristische, in 1911 vermoorde staatsman Pjotr Stolypin. In tegenstelling tot Koedrin adviseerde Glazjev Poetin juist om de overheidsinvesteringen te vergroten en de economie te injecteren met speciale staatsobligaties ter waarde van zo’n 20 miljard euro. Daarmee manifesteert Glazjev zich als Sovjet-econoom, iemand die terug wil naar de tijd van de gigantische bedrijven die, onafhankelijk van de vraag, enorme hoeveelheden produceren. Het duurde dan ook niet lang of Koedrin en Glazjev vlogen elkaar in de haren.

Tweespalt zaaien is karakteristiek voor Poetins aanpak, maar komt ook voort uit onzekerheid, denkt econoom Inozemtsev. „Waar hij politiek uiterst zeker is van zijn zaak, is hij op economisch vlak richtingloos. Elke ochtend ligt er op Poetins bureau een selectie van de kranten met daarin veel aandacht voor economische berichten. Poetin houdt er niet van onder druk economische beslissingen te nemen, hij is onzeker en luistert naar iedereen.

Volgens econoom Inozemtsev is de president helemaal niet van plan om een van de twee plannen uit te voeren. „Het liefst doet hij niets. Maar met de presidentsverkiezingen van 2018 in het verschiet moet hij de bevolking iets laten zien. Tijdens de campagne kan hij Koedrins plan erbij pakken en tegen de bevolking zeggen: ‘Kijk eens wat voor liberale plannen we hebben bedacht!’ Maar vergis je niet, na de verkiezingen gaan ze regelrecht de prullenbak in.”

Inozemtsev heeft een eenvoudige verklaring voor die aanpak: „Poetin ziet dat het volk bezorgd is, daarom doet hij alsof hij zich met de economie bezighoudt en geeft hij de opdracht om plannen te ontwerpen. Het is een spel, want echte hervormingen brengen zijn politieke systeem in gevaar.” Zo denkt hij niet dat Poetin ooit werk zal maken van corruptiebestrijding, aangezien corruptie de kern vormt van het beleid. De Russische schaduweconomie is met zo’n 40 procent gigantisch. „De mogelijkheid je zakken te vullen is de reden dat het ambtelijk apparaat Poetin steunt.”

Vier miljoen arme Russen erbij

Poetin mag dan zowel zijn adviseurs als het volk graag aan het lijntje houden, de vraag is hoe lang dat onder de huidige omstandigheden goed kan gaan. Weliswaar dendert de economie niet naar beneden, maar verdere stagnatie is niet uitgesloten.

Het uitblijven van economische hervormingen bezorgt menigeen slapeloze nachten. Zoals Tatjana Nesterenko, econoom en de Russische viceminister van Financiën. Volgens haar heeft Rusland zich in slaap laten sussen toen de oliedollars „als een rivier” het land instroomden.

„Als er niets verandert, hebben we eind volgend jaar geen reserves meer, zullen we geen salarissen meer kunnen uitbetalen en krijgen we ernstige financiële problemen. Het budget is onze grootste binnenlandse uitdaging.”

Maar het lijkt niet waarschijnlijk dat Poetin zal luisteren naar de doemdenkers en hervormers, zegt Inozemtsev. „Wat de economie betreft is Poetin extreem voorzichtig. Hij is ervan overtuigd dat alles wel op zijn pootjes terecht zal komen, zoals het in het verleden ook altijd gebeurde.”

De gewone Russen, geconfronteerd met de groeiende tekorten, denken daar natuurlijk anders over. Onder de huidige omstandigheden moeten zij jaarlijks gemiddeld zo’n 5 tot 10 procent inkomen inleveren. Inmiddels moeten bijna 20 miljoen Russen rondkomen van minder dan 125 euro per maand, de armoedegrens die de Russische regering in het vierde kwartaal vaststelde. Dat zijn vier miljoen arme Russen meer dan in 2012, volgens de gegevens van Rosstat, het Russische agentschap voor statistieken.

Maar de Rus kan veel hebben en de situatie is nog lang niet uitzichtloos genoeg om protesten uit te lokken, denken experts. Uit onderzoek van opiniebureau Levada deze september bleek dat 85 procent van de Russen niet bereid is om deel te nemen aan protesten.

Voorlopig stellen de Russen zich tevreden met kleine chocoladerepen en kopjes koffie.