Recensie

Waarom is de cello zo sexy?

De cellobiënnale Amsterdam die deze donderdag begint is het grootste cellofestival ter wereld. Wat maakt de cello zo geliefd?

Vanavond begint hij voor de zesde keer: de cellobiënnale Amsterdam. In 10 jaar groeide het uit tot het meest succesvolle nichefestival dat er is, én tot het grootste cellofestival ter wereld. Het succes van de cello herleid tot 7 ingrediënten.

1. Vorm

De celloleraar van mijn dochter betoverde haar onlangs met een truc: schil een sinaasappel in één lijn, en leg die schil plat op tafel. Wat zie je? Precies het f-gat zoals viool, alt, cello en bas die hebben. Daar zijn vele (speculatieve) artikelen over geschreven. Maar het aangezicht van de schil treft vooral omdat het je het inzicht geeft dat vorm en inhoud geen gescheiden parameters zijn, maar in elkaars verlengde liggen.

 .

De Dupont-Stradivarius, bespeeld door Mstislav Rostropovich.

Cello’s zijn er in vele maten en kwaliteiten. Een bruikbare studiecello koop je voor tweeduizend euro, de duurste was de Duport-Stradivarius (1711) – bespeeld door (poging) Napoleon en Mstislav Rostropovitsj, en recent geveild voor 20 miljoen dollar. Een kleuter kan beginnen op een 1/16 (klankkast 37,5cm), sommige vrouwen eindigen bij een 7/8 (71,25cm).

Een hele cello meet zo’n 75 cm, een grootte nauw verwant aan de menselijke romp. Dat gegeven spreekt tot de verbeelding. Bijvoorbeeld van Man Ray, getuige zijn iconische foto Le Violon d’Ingres van een blote vrouwenrug. Een recenter horrorvoorbeeld bood de tv-serie Hannibal (spin off van The Silence of the Lambs) waarin een van een van de moordslachtoffers tot cello is omgebouwd. (MS)

2. Timbre

Ook in timbre, stemming (C-G-D-A) en bereik is de cello van alle muziekinstrumenten het meest nauw verwant aan de menselijke stem. De laagste noot (de losse C-snaar) valt ongeveer samen met de laagste noot die een (erg) lage mannenstem kan voortbrengen. En hoewel de cello in theorie hoger reikt dan welke sopraan ook valt het gebruikelijk bereik ongeveer samen met dat van een coloratuursopraan. (MS)

3. Speelwijze

De zittend, tussen de benen bespeelde cello is een sexy instrument – ongeacht de bespeler. Met als gevolg? Een rijkdom aan referenties in literatuur en films. Wat was Bond-girl Kara in The Living Daylights zonder haar cello (en de legendarische sleetocht in een cellokist)? Wat bleef er over van de nautisch-historische romantiek van Master and Commander? En was de weerbarstige nurksheid van Kolya überhaupt charmant geweest zonder het milde contrapunt van de cello?

Lees een interview met Componist des Vaderlands Mayke Nas, die voor de cellobiënnale een nieuw werk maakte

Uiteraard liet en laat ook de erotische industrie de cello niet links liggen. Een knipoog daarnaar is de celloscène uit The Witches of Eastwick. Susan Sarandon neemt de cello ter hand en verliest zich, met borende blikken en hypnotische bariton aangespoord door Jack Nicholson („You have great passion in you, let it out!”) in Dvoraks Celloconcert – tot alle heen en weer pulserende lust de cello spontaan in vlammen doet ontsteken.

Maar ook losgezongen van zijn seksuele connotatie is de cello het aangewezen instrument voor wie houdt van een fysieke band met zijn instrument. Natuurlijk: bespelers van blaasinstrumenten zingen via hun instrument en ook instrumenten als harp, gitaar en accordeon bespeel je direct tegen je lichaam aan. Maar die omvat je toch op een minder intieme wijze dan de cello. (MS)

4. Legendarische cellisten

Volgens de geweldige Nederlandse cellist Anner Bijlsma zijn cellisten altijd aardige mensen. Hoe dan ook kent de cellogeschiedenis talrijke tot de verbeelding sprekende, legendarische bespelers. De Catalaanse cellist Pablo Casals (1876-1973), voor velen de grootste cellist ooit, is vermaard door zijn legendarische opname van Bachs cellosuites. Eén generatie jonger en volgens sommigen in dramatische expressie van nog intenser slagkracht: Gregor Pjatigorski (1903-1976). De celloconcerten van Prokofjev en Hindemith zijn aan hem opgedragen. Dat laatste trof diens in Wenen opgegroeide generatiegenoot Emanuel Feuermann (1902-1942), een vergelijkbare grootheid.

In bredere kring is Mstislav (‘Slava’) Rostropovitsj (1927-2007) dé cellopaus van de twintigste eeuw, ook door de wijze waarop zijn leven en werk vervlochten waren met de politiek.

Rostropovitsj heeft Sjostakovitsj en Prokofjev persoonlijk gekend, ze waren zijn leraren, schreven werken voor hem en Rostropovitsj speelde de première van Sjostakovitsj beide celloconcerten. In dat opzicht was hij van ongeslagen statuur; geen ander cellist inspireerde zoveel componisten (Britten, Dutilleux, Penderecki, Messiaen en Boulez).

De Britse Jacqueline du Pré (1945-1987), levens- en kamermuziekpartner van pianist/ dirigent Daniel Barenboim, was een fenomenaal natuurtalent. Haar uitvoering van Elgars Celloconcert is nòg onmisbaar (de aan haar gewijde, melodramatische biopic Hilary and Jacky iets minder).

En dan is er nog de intelligente en virtuoos-sensitieve Janos Starker (1924-2013), die onder veel meer Kodály’s Sonate voor cello solo (1915) onsterfelijk maakte. (MS)

5. Veelzijdigheid en repertoire

De cello is een veelzijdig instrument, met een groot repertoire aan sonates, concerten en andere solowerken. Je kunt er de melodielijn op spelen, en de baslijn. Dat maakt stukken als Bachs cellosuites zo geliefd: één instrument ontsluit een complete muzikale kosmos. Maar ook de hele kamermuziek was invalide zonder de cello in strijkkwartetten en pianotrio’s, en dan zijn alle andere ensemblevormen nog onvermeld gebleven. Ook in orkesten vervult de cello die onmisbare, breed inzetbare rol. In zijn traktaat over instrumentatie omschrijft componist Hector Berlioz de cello als „in essentie een melodie-instrument”, waarvan de toonkwaliteit van de twee hoogste snaren tot de meest expressieve in het hele orkest mogen worden gerekend. „Niets heeft zo’n voloptueuze droefheid als de cellogroep die samen op de A-snaar speelt, en niets is ook beter geschikt voor het uitdrukken van tedere en zwoele melodieën.” (MS)

6. Bach

Wat er uit die klankgaten van de cello kwam, was „aardser en extatischer dan wat ik ooit gehoord had”. Aldus de Canadese ex-popjournalist Eric Siblin over zijn eerste toevallige ervaring met de cellosuites van Bach, waar hij het boek The Cello Suites over schreef. Voor geen enkel instrument, misschien het orgel uitgezonderd, speelt Bach zo’n belangrijke rol als voor de cello: de zes solosuites vormen het Oude Testament én het belangrijkste emancipatieschrift voor een instrument dat qua repertoire verder bescheiden bedeeld is.


Sinds Pablo Casals de suites herontdekte en in de jaren 1930 voor het eerst op plaat zette, is elke zichzelf respecterende carrièrecellist hem gevolgd. Opvallende opnames zijn de Slavische interpretatie van Rostropovich, de strenge van Janos Starker en de dansante van Bijlsma. De suites zijn gebaseerd op traditionele dansritmes als sarabande en menuet, en hebben alle zes een eigen toonsoort en eigen karakter: van de naïef optimistische Eerste via de peinzende Vierde naar de hemelbestormende Zesde. Tijdens de Cellobiënnale komen ze zes ochtenden beurtelings langs, gecombineerd met een croissant. (FD)

7. Rock & cello

Het was een hit bij heldere hemel: in de jaren negentig besloten de vier langharige Finnen van Apocalyptica de hardrock van Metallica op versterkte cello’s uit te voeren, en waarom ook niet? De lyriek van Nothing else matters bleek op cello nóg beter te werken, en de met contrabashars ingesmeerde strijkstokken deden in One niet onder voor beukende gitaren. Apocalyptica kon profiteren van de reikwijdte van het instrument: van de basgitaarachtige laagte tot en met ijselijke flageoletten waar de menselijke stem nauwelijks bij komt. Meest succesvolle navolgers: 2Cellos, zaterdagavond te horen op de Cellobiënnale. Miljoenen YouTube-keren werden hun bewerkingen van Michael Jackson en ACDC bekeken. „We wilden losbreken uit het vastgelopen klassieke milieu”, verklaart het Kroatische duo. Ook de Canadese componerende celliste Zoë Keating speelt poppy tunes, en cellist Giovanni Sollima is een charismatische improvisatiekoning. (FD)