Interview

‘Gesloten deuren zijn echt voorbij’

Interview Emily O’Reilly

Europese ombudsvrouw zegt dat er geen weg terug is na affaires rond oud-commissievoorzitter José Manuel Barroso en oud-commissaris Neelie Kroes: de EU moet transparanter worden.

Foto Kancelaria Senatu
Brussel.

Neemt het wanbeleid bij EU-instellingen af? De statistieken van de Europese ombudsman wijzen die kant op: werden in 2012 nog 500 nieuwe onderzoeken ingesteld, intussen zijn dat er minder dan 300. Maar volgens ombudsvrouw Emily O’Reilly is de conclusie dat het beter gaat voorbarig. „Je ziet dat groeiende euroscepsis ook leidt tot minder betrokkenheid van burgers bij de EU”, zegt de Ierse in haar Brusselse kantoor. „Als je er met je rug naar toe staat, ben je ook minder geneigd om er een klacht over in te dienen.”

Hoe krijg je die burger weer geïnteresseerd? Dat is de centrale vraag van een deze dinsdag door O’Reilly georganiseerde conferentie. Dat de EU door velen wordt gezien als obscuur, saai en complex is volgens haar niet onterecht. „Het verschil tussen de Raad van Europese Unie, de Europese Raad, tussen vaste en roulerende voorzitters? Ik kon het maar moeilijk aan m’n man uitleggen.”

In zo’n complexe wereld is gebrek aan communicatie en transparantie dodelijk. Dat ondervond de Europese Commissie voor de zomer, toen zij in eerste instantie weigerde in te gaan op de kwestie-Barroso, nadat bekend was geworden dat de oud-Commissievoorzitter aan de slag ging bij zakenbank Goldman Sachs. Pas toen O’Reilly op hoge toon uitleg vroeg, werd de zaak alsnog overgedragen aan een interne ethische commissie.

Toen de volgende rel zich aandiende, rondom een ‘vergeten’ bijbaantje van oud-commissaris Neelie Kroes, werd wel meteen gereageerd. „Het probleem van bijbanen is al veel ouder, maar het ging nooit om grote namen”, zegt O’Reilly. „De kwestie-Barroso ging de hele wereld over. Het was voor ons de perfecte storm.”

Neemt deze generatie politici sneller een loopje met ethiek?

„Politiek is niet meer iets voor het leven. Kijk naar Tony Blair. Of Gerhard Schröder die naar Gazprom gaat. David Cameron is net vijftig, heeft nog 20 jaar voor zich. Dan ben je heel interessant voor het bedrijfsleven.”

Het Europees Parlement zegt dat u meer macht moet krijgen.

„Als ik de hele tijd bindende beslissingen zou nemen, zat ik vaker bij de rechter. Nu moet ik, en dat lukt meestal, instellingen overtuigen. Dat is de kracht van dit model. Wel storend is dat EU-instanties zelf over informatieverzoeken besluiten. Ze zitten zelf aan het kraantje, terwijl dat onafhankelijk beoordeeld zou moeten worden. In landen is dit vaak de norm.”

Is de EU transparant genoeg?

„Ik wil fair zijn richting deze Europese Commissie. Zij heeft transparantie vanaf het begin hoog op de agenda gezet. Er is ook vooruitgang geboekt. Zo ligt er nu eindelijk een voorstel voor een verplicht lobby-register en dat is prijzenswaardig. Ik weet ook zeker dat de gedragsregels voor eurocommissarissen zullen worden aangescherpt na de kwestie-Barroso. De Commissie en het Europees Parlement zijn over het algemeen redelijk open. Lidstaten veel minder. Hun besluitvorming is heel moeilijk te volgen. Zij verzetten zich tegen het register, terwijl ook zij juist veel te maken hebben met lobbyisten. Kijk naar Dieselgate [autofirma’s sjoemelen met CO2-uitstoot]. Als we niet kunnen zien wat in Brussel gebeurt, kunnen ministers thuis zeggen wat ze willen. Of niets zeggen. Of zeggen dat het moest van Brussel. Terwijl zij toch echt de besluiten nemen.”

Hoe dwing je lidstaten tot meer openheid?

„Als er in mijn land, Ierland, een beslissing wordt genomen, weet je precies wie er aan heeft bijgedragen. Waarom vinden we dat nationaal wel logisch, maar Europees niet? Idealiter weet je welke vergaderingen plaatsvinden, wat er op de agenda staat, welk land welke positie inneemt en heb je ook toegang tot verslagen van bijeenkomsten.Ik ben ook voorzitter van een netwerk van nationale ombudsmannen en ik heb hen gevraagd om hier meer werk van te maken. Nu is iedereen teveel afhankelijk van lekken.”

In het Commissievoorstel voor het register worden diplomaten uit lidstaten nog behoorlijk ontzien.

„Ik leef in de echte wereld, niet alles is mogelijk, maar wat mij betreft gaat dat niet ver genoeg. Alle vertegenwoordigingen van lidstaten in Brussel zouden onder het register moeten vallen. De invloed van lobbyisten wordt soms overdreven, maar het punt is: als je opener bent, verminder je de mystiek en paranoia. Bovendien vragen veel lobbyisten zelf ook om meer transparantie: zij vinden het speelveld oneerlijk, omdat niet iedereen verplicht in het register staat en je daarmee nog weg kan komen ook.”

De Commissie is best open over handelsverdragen als TTIP. De tactiek ligt op straat. Is dat niet schadelijk?

„Ik ben niet voor totale transparantie. Ambtenaren moeten een zekere bewegingsruimte hebben. Maar wat ik hoor is dat transparantie in deze gevallen heeft geholpen. De EU-onderhandelaars kregen er een extra argument door in handen: de grote publieke druk. De dagen dat je alles achter gesloten deuren kon doen is hoe dan ook voorbij – of je dat leuk vindt of niet.”