Kabinet maakt einde aan eigen positie ProRail

Spoorwegen

Het kabinet wil ProRail officieel inlijven om meer greep en toezicht op de spoorbeheerder te krijgen. Het besluit lijkt vooral politiek gemotiveerd te zijn.

Ondanks hevig verzet van de spoorsector maakt het kabinet een einde aan de zelfstandigheid van ProRail. De spoorbeheerder wordt omgevormd van een vennootschap in bezit van de staat naar een zelfstandig bestuursorgaan (zbo) onder de hoede van het ministerie van Infrastructuur en Milieu.

Dat heeft de ministerraad afgelopen vrijdag besloten in een zogeheten tussenbesluit, zeggen bronnen in de politiek en de spoorsector. Formeel volgt er nog een definitief besluit voor het einde van het jaar, maar de keuze is gemaakt. Het is een politieke keuze, zonder directe gevolgen voor de reiziger.

Omvorming naar een zbo is minder ingrijpend dan omvorming naar een agentschap, zoals Rijkswaterstaat. De 4.000 werknemers van ProRail behouden waarschijnlijk hun eigen cao en krijgen geen ambtenarencao. ProRail is nu een niet-beursgenoteerde vennootschap met de staat als enig aandeelhouder. Anders dan bij de meeste staatsdeelnemingen is het aandeelhouderschap niet ondergebracht bij het ministerie van Financiën, maar bij het beleidsmatig verantwoordelijke ministerie, Infrastructuur en Milieu.

ProRail voelt zich overvallen door het besluit. Een gezamenlijk onderzoek van het ministerie en ProRail naar de nieuwe positie van ProRail is nog niet afgerond. Volgens de ondernemingsraad van ProRail, reizigersorganisatie Rover en vakbond FNV Spoor is het besluit voorbarig en onzorgvuldig.

Het kabinet maakte het voornemen om ProRail ‘in te lijven’ dit voorjaar al bekend. Staatssecretaris Dijksma (Infrastructuur en Milieu, PvdA) wil ProRail direct kunnen aansturen en beter toezicht kunnen houden. Omdat ProRail publieke taken verricht met publiek geld (ruim 2 miljard euro per jaar) vindt zij het logisch dat het een publieke organisatie wordt.

Meer greep en toezicht is het belangrijkste motief van het kabinet. Toen er vorig jaar een financiële chaos bij ProRail naar buiten kwam, was de raad van commissarissen onder voorzitterschap van Hans Alders terughoudend met het beschikbaar stellen van documenten aan Dijksma’s voorganger Mansveld. In de nieuwe opzet verdwijnt de raad van commissarissen en valt ProRail onder de Wet Openbaarheid Bestuur.

Het kabinet kiest voor een zbo met rechtspersoonlijkheid. Andere zbo’s onder de hoede van het ministerie van Infrastructuur en Milieu zijn het Kadaster, het CBR, de RDW en Luchtverkeersleiding Nederland. Uit een onderzoek bleek vorig jaar dat er bij deze instanties sprake is van falend toezicht door het ministerie.

Vanaf de bekendmaking verzetten alle spoorpartijen – goederenvervoerders, NS en ander reizigersvervoerders, FNV Spoor, Rover – zich tegen het kabinetsvoornemen. Zij voorzien grote financiële, fiscale en juridische nadelen. Voor welk probleem is dit een oplossing, vraagt de sector zich af. Het ministerie heeft volgens de vervoerders al voldoende opties om ProRail aan te sturen. Ook Dijksma erkent dat ProRail, na jaren van problemen, onder een nieuwe leiding nu beter functioneert.

Reizigers hebben bij storingen vooral last van gebrek aan samenwerking tussen ProRail en NS. Het is onzeker of de relatie tussen de twee hoofdrolspelers op het spoor door de ingreep wordt verbeterd. De afstand tussen beide organisaties wordt eerder groter dan kleiner.

De taken van ProRail, als bedrijf opgericht in 2005, werden in 1995 afgesplitst van NS. Beheer en exploitatie van het spoor moeten volgens Europese wetgeving worden gescheiden. De spoorbeheerder moet onafhankelijk zijn en alle vervoerders gelijk behandelen. Nederland splitste rigoureuzer dan Duitsland en Frankrijk. Elders zijn de spoorbedrijven alleen boekhoudkundig gesplitst, niet bedrijfsmatig.

ProRail is niet alleen verantwoordelijk voor beheer van het spoor, maar ook voor het verdelen van de capaciteit. Dat is volgens velen de oorzaak van alle spoorproblemen. Naast personenvervoerders gaat het om veertig goederenvervoerders die ProRail betalen voor gebruik van het spoor. Zij vrezen dat ProRail zich onder de vleugels van het ministerie minder onafhankelijk zal opstellen.

In de Tweede Kamer verzetten met name CDA en ChristenUnie zich tegen de ingreep. Op 27 oktober spreekt Dijksma met de Kamer over het spoor en ProRail.