Interview

‘Gesloten deuren zijn echt voorbij’

Europees ‘ombudsman’ Emily O’Reilly

Volgens de ombudsvrouw is er na de affaires rond José Manuel Barroso geen weg terug. De EU moet transparanter worden.

Foto Kancelaria Senatu

Neemt het wanbeleid bij EU-instellingen af? De statistieken van de Europese ombudsman wijzen die kant op: werden in 2012 nog 500 nieuwe onderzoeken ingesteld, intussen zijn dat er minder dan 300. Maar volgens ombudsvrouw Emily O’Reilly is de conclusie dat het beter gaat voorbarig. „Je ziet dat groeiende euroscepsis ook leidt tot minder betrokkenheid van burgers bij de EU”, zegt de Ierse oud-journaliste in haar kantoor. „En als je er met je rug naar toe staat, ben je misschien ook minder geneigd om er een klacht over in te dienen.”

Hoe krijg je die burger weer geïnteresseerd? Dat is de centrale vraag van een dinsdag door O’Reilly georganiseerde conferentie. Een eenvoudig antwoord is er niet. Dat de EU door velen wordt gezien als obscuur, saai en complex is volgens haar niet onterecht.

„Het verschil tussen de Raad van de Europese Unie, de Europese Raad, tussen vaste en roulerende voorzitters? Ik kon het maar moeilijk aan m’n man uitleggen.”

In zo’n complexe wereld is gebrek aan communicatie en transparantie dodelijk. Dat ondervond de Europese Commissie voor de zomer, toen zij in eerste instantie weigerde in te gaan op de kwestie-Barroso, nadat bekend was geworden dat de oud-Commissievoorzitter aan de slag ging bij zakenbank Goldman Sachs. Pas toen O’Reilly op hoge toon uitleg vroeg, werd de zaak alsnog overgedragen aan een interne ethische commissie.

Toen de volgende rel zich aandiende, rondom een ‘vergeten’ bijbaantje van oud-commissaris Neelie Kroes, werd wel meteen gereageerd. „Het probleem van bijbanen is al veel ouder, maar het ging nooit om grote namen”, zegt O’Reilly.

„De kwestie-Barroso ging de hele wereld over. Dat maakte het voor ons een perfecte casus.”

Neemt deze generatie politici sneller een loopje met ethiek?

O’Reilly: „Misschien is de aard van de politiek veranderd. Het is niet meer iets voor het leven. Kijk naar de Tony Blair. Of Gerhard Schröder die naar Gazprom gaat. David Cameron is net vijftig geworden en heeft nog 20 jaar actief leven te gaan. Dan ben je heel interessant voor het bedrijfsleven.”

Het Europees Parlement zegt dat u meer macht moet krijgen.

„Als ik bindende beslissingen zou nemen, zou ik vaker bij de rechter zitten. Nu moet ik, en dat lukt ook meestal, instellingen overtuigen. Dat is de kracht van dit model. Wat ik wel storend vind is dat EU-instellingen nu eigenhandig over informatieverzoeken besluiten. Ze zitten zelf aan het kraantje, terwijl dat onafhankelijk beoordeeld zou moeten worden. In landen is dat vaak al de norm.”

Hoe is het met de transparantie in de EU gesteld?

„Ik wil fair zijn richting deze Europese Commissie. Zij heeft transparantie vanaf het begin hoog op de agenda gezet.Zo ligt er nu eindelijk een voorstel voor een verplicht lobby-register. Ik weet ook zeker dat de gedragsregels voor eurocommissarissen zullen worden aangescherpt.De Commissie en het Europees Parlement zijn over het algemeen redelijk open. Lidstaten veel minder. Hun besluitvorming is heel moeilijk te volgen. Zij verzetten zich tegen het register, terwijl ook zij juist veel te maken hebben met lobbyisten. Kijk maar naar Dieselgate. En als we niet kunnen zien wat hier in Brussel gebeurt, kunnen ministers eenmaal weer thuis zeggen wat ze willen. Of niets zeggen. Of zeggen dat het moest van Brussel. Terwijl zij toch echt de besluiten nemen.”

Hoe dwing je tot meer openheid?

„Als er in mijn land, Ierland, een beslissing wordt genomen, weet je precies wie er aan heeft bijgedragen. Waarom vinden we dat nationaal wel logisch, maar Europees niet? Idealiter weet je welke vergaderingen plaatsvinden, wat er op de agenda staat, en welk land welke positie inneemt. Nu is iedereen teveel afhankelijk van lekken.”

In het Commissievoorstel worden lidstaten nog behoorlijk ontzien.

„Ik leef in de echte wereld, niet alles is mogelijk, maar wat mij betreft gaat dat niet ver genoeg. Alle vertegenwoordigingen van lidstaten in Brussel zouden onder het register moeten vallen. De invloed van lobbyisten wordt soms overdreven, maar het punt is: als je opener bent, verminder je de mystiek en paranoia.”

Lees ook het interview met Anthony Gardner, de Amerikaanse ambassadeur voor de EU: ‘Als TTIP klapt, is dat geweldig nieuws voor Vladimir Poetin’

De Commissie is best open over handelsverdragen als TTIP. De tactiek ligt op straat. Is dat niet schadelijk?

„Ik ben niet voor totale transparantie. Ambtenaren moeten een zekere bewegingsruimte hebben. Maar wat ik hoor is dat transparantie in deze gevallen heeft geholpen. De EU-onderhandelaars kregen er een extra argument door in handen: de grote publieke druk. De dagen dat je alles achter gesloten deuren kon doen is hoe dan ook voorbij – of je dat leuk vindt of niet.”