Vreemdelingen in Het Gooi

Vluchtelingen

1.500 tot 1.600 vluchtelingen zou Het Gooi opnemen. NRC besloot een jaar geleden de opvang te volgen. Nu de laatste veertig asielzoekers alweer vertrekken, kijken we terug. De ups en downs van een jaar asielopvang in Het Gooi.

Foto Olivier Middendorp

De asielzoekers omhelzen de vrijwilligers, ze poseren op groepsfoto’s, blazen kushandjes uit de touringcar. Het is een ritje van niks – van Crailo naar Almere – maar de veertig asielzoekers verlaten de plek die de afgelopen dertien maanden het meest voelde als thuis. Asielzoekerscentrum Crailo, gemeente Laren, sloot vrijdagmiddag de deuren. Het is een van de vele opvangcentra die dichtgaan wegens de fors gedaalde asielinstroom. De veertig verkassen naar het azc Almere.

Onder hen Syriër Salim Muhbany (50), kalend en met een zwartgrijs baardje. Hij heeft al een verblijfsvergunning, en wacht op een Hilversumse woning. Nu moet hij daar in Almere op wachten.

Muhbany sjouwt een zware koffer en een vuilniszak de bus in. Het wordt zijn zoveelste verhuizing in dik een jaar – het spijt hem, hij is de tel kwijt. „Ik ben er moe van.” Hij stapt in, zwaait, en de bus rijdt weg. Zo eindigt de asielopvang in Het Gooi. Met een bus naar Almere.

De eerste vluchtelingen arriveerden een jaar geleden. Zij waren eerst – zo ging het toen – van noodopvang naar noodopvang gereisd. Via de Klaas Bouthal in Laren naar sporthal De Fuik in Kortenhoef. Honderden vluchtelingen zouden uiteindelijk in Crailo worden ondergebracht. Wat zou het effect zijn van de opvang van zo’ grote groep voor de regio? Wat zouden de reacties zijn van politiek en bewoners? NRC besloot de asielopvang in Het Gooi te volgen. Wat heeft een jaar lang ‘asiel in Het Gooi’ opgeleverd?

Alles begint met een oproep van staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Asiel, VVD) die vraagt om „stoere burgemeesters, wethouders en raadsleden” om de opvang van asielzoekers mogelijk te maken. Het antwoord uit Hilversum komt snel. Begin september vorig jaar zegt de Hilversumse wethouder Wimar Jaeger (D66), die geen asiel in zijn portefeuille heeft, op Radio Noord-Holland dat Hilversum 1.500 tot 1.600 asielzoekers zou kunnen opvangen. De gemeente zou slechts een maand of drie nodig hebben om alles te regelen. Het getal van 1.500 à 1.600 komt voort uit een opmerking van Hilversums PvdA-raadslid Nelleke Degenhart tegen regionale journalisten. Hoeveel vluchtelingen zou Hilversum moeten opvangen. 400 à 600, antwoordt ze. Maar van haar part mogen het er ook, ze noemt zomaar een getal, 1.600 zijn. Jaeger neemt dat getal over. En dan staat het opeens op Teletekst 101: ‘Hilversum wil 1.500 asielzoekers opvangen.’ Voor terugkrabbelen is het dan te laat.

Pieter Broertjes, de burgemeester van Hilversum kiest de vlucht naar voren. Hij richt een ‘opvangverbond’ op met de negen gemeenten uit de Gooi- en Vechtstreek, en smeedt een regionaal plan. In Het Gooi zullen verschillende kleinschalige opvangplekken komen. Per plek zo’n vierhonderd vluchtelingen. Gedeelde lasten. Het Gooi kan een voorbeeld voor heel Nederland zijn, zegt Broertjes stoer in september 2015. En de locaties? Er is een shortlist, iedereen weet ervan. Dat is, kortom, geen probleem.

Problemen komen er toch – dat blijkt een constante, dit Gooise asieljaar. Op de vlotte plannenmakerij volgt een stroperige zoektocht van gemeenten en het COA langs mogelijke opvanglocaties. Ze bekijken een oud circusterrein, een voormalige lts, een kantoorpand, buitengebieden van Eemnes en Wijdemeren. Tot grote verbazing van de Gooise bestuurders wijst het COA de locaties stuk voor stuk af. Er is geen elektriciteit, geen water, geen riolering. De grond is vervuild of te zompig. „Overal was wat”, verzuchtte Broertjes.

Tussen de A1 en de Bussumerhei

Overal? Nee, Crailo, een voormalig legerterrein tussen de A1 en de Bussumerhei, doorstaat de COA-keuring. Crailo had in de afgelopen decennia tweemaal eerder dienstgedaan als asielzoekerscentrum. De barakken van toen staan er nog. De grond van Crailo is eigendom van de provincie Noord-Holland. En in Crailo, zo lijkt het, kunnen makkelijk 1.200 mensen worden gehuisvest. Iets minder dan de eerder genoemde 1.600, maar toch een serieus aantal. Gemeentebestuurders in de regio halen opgelucht adem.

Ze zien één ding over het hoofd: burgerverzet – ook een factor van betekenis in het Gooise asieljaar. De Facebookgroep ‘Liever iets minder vluchtelingen in Hilversum’, opgericht in oktober 2015, heeft binnen een week achtduizend volgers, niet weinig op een bevolking van 85.000. De Facebookgroep wordt een uitlaatklep voor mensen die zich zorgen maken om hun tienerdochters: kunnen die nog veilig over straat? En een uitlaatklep voor een breder ongenoegen over de gemeente, die maar besluiten neemt zonder overleg met bewoners. De mannen achter de Facebookgroep, kickboksveteraan Erik van Ouwerkerk en Efraïn Sluis, schrijven burgemeester Pieter Broertjes een brief „namens vele bezorgde Hilversummers”. Ze willen minder vluchtelingen, anders wordt het chaos. Bovenal willen ze dat de burgemeester hen serieus neemt, het gesprek aangaat en hen op de hoogte houdt van opvangplekken en aantallen.

Broertjes spreekt al in oktober 2015 met Van Ouwerkerk en Sluis. Toch blijven ze zich niet erkend voelen. Dat gevoel is moeilijk weg te nemen, zo merkt Het Gooi op spectaculaire wijze in maart 2016. De Facebookgroep organiseert een fakkeloptocht richting het Hilversumse stadhuis, waar de democratie symbolisch ten grave wordt gedragen – inclusief rouwboeketten. Sluis spreekt een grafrede uit en roept dat „de democratie is vermoord”. Die woorden spreekt hij uit vóór het stadhuis en dóór een megafoon: democratischer wordt het niet. Maar het gevoel van miskenning blijft.

Het Gooise verzet heeft zich dan al verbreed. Eind 2015 meldt het chique deel van Bussum zich aan het front met een eigen actiecomité, op initiatief van de eloquente commercieel adviseur Peter-Jan Schatens. Schatens woont in een mooi huis in Bussum-Zuid, vlak bij de plek waar het azc zal komen. Met zijn beschaafde protest – ‘400 OK, 1.200 nee!’ – krijgt hij veel Bussumers achter zich. Ze zijn niet tégen vluchtelingen, zegt Schatens, maar 1.200 is gewoon te veel.

Asielverzet loont, zo blijkt. Een paar maanden later geven lokale bestuurders te kennen dat Crailo wegens „eroderend draagvlak” niet 1.200, maar maximaal 600 bewoners mag herbergen.

Intussen zitten er al maanden vluchtelingen in Crailo. Sinds oktober 2015. Geen 1.600. Geen 1.200. Geen 400. Maar 100. Vooral Syriërs. En een tiental Eritreeërs, een enkele Afghaan, een Iraniër, een Servisch gezin ook. De meesten zijn half september in Nederland aangekomen. Ze overwinteren in Crailo. Hun asielprocedure, zo hebben ze in het najaar tot hun schrik gehoord, start pas in maart.

Elk Gooisch Matras Komt van Pas

Crailo wordt een soort vrijstaat onder de opvangkampen. Het COA is veel te druk door de enorme asielstroom en besteedt de leiding van Crailo uit aan het Leger des Heils. Zo komt de opgeruimde Jan Arie van der Kolk uit Den Helder Crailo binnen. Hij ziet de opvangplek als een dorp, met hemzelf als burgemeester en de vluchtelingen als dorpelingen. Samen moeten ze een hoop uitvinden, de gebouwen hebben jarenlang leeg gestaan, de helft van de gasfornuizen werkt niet. Het Leger des Heils heeft ervaring met de opvang van daklozen en verslaafden, maar niet met vluchtelingen. Van der Kolk stelt een bewonersraad in om mee te denken. Het duurt even maar de keuken wordt gereedgemaakt zodat iedereen zelf kan koken. De kinderen gaan bij meester Hans en juf Sharon in Bussum naar school. En hij geeft – iets wat het COA nooit zou doen – ruim baan aan de vrijwilligers.

Philippines Duterte Drug Killings

Want naast zich verzettende burgers staat dit jaar in Het Gooi ook een grote groep zeer betrokken vrijwilligers op. Het zijn vaker vrouwen dan mannen, met een breed netwerk, gewend te ondernemen, mobiliseren, activeren. Er is een enorme loods met kleding en spullen, opgehaald via de Facebookpagina ‘Elk Gooisch Matras Komt van Pas’. Vrijwilligers regelen kasten, vloerkleden, tafels, stoelen, speelgoed, fitnessapparaten, fietsen. In een portocabin op het terrein geven oudere dames taalles. Er is een WhatsApp-groep van vrijwilligers die kunnen chauffeuren. Als je als vluchteling in Crailo naar de tandarts of naar Wibra wil, is een appje genoeg om te worden gebracht en gehaald.

De asielzoekers gaan zich steeds meer thuis voelen. En de vrijwilligers voelen zich steeds meer onmisbaar. Er ontstaat een hechte band tussen de twee groepen, die op gespannen voet staat met het Nederlandse asielsysteem, waarin de asielzoeker per definitie vaak verhuist. Dat merkt Crailo in maart van dit jaar. De Crailo-groep moet weg. Halsoverkop, want zo gaan die zaken. Op maandagmiddag wordt bekend dat een bus de volgende ochtend om tien uur de eerste 31 mensen vervoert naar Ter Apel. En waarschijnlijk keren ze niet naar Crailo terug.

De vrijwilligers van Crailo kijken er met open mond naar. Net als asielvrijwilligers die zich in andere delen van het land aan hun noodopvangvluchtelingen hebben gehecht en hetzelfde meemaken. Ze stellen boos dezelfde vragen: waarom moeten mensen verkassen en wekenlang op een locatie rondhangen voor een paar dagen van interviews? Kunnen getraumatiseerde vluchtelingen niet beter op één plek blijven? Hoe verantwoord is het om ontwortelde kinderen te laten verhuizen? Is het niet gezonder voor die schuchtere Syrische man dat hij taalles blijft krijgen van dezelfde vrouw met wie hij een klik heeft? Is het niet beter als alle bewoners gesteund worden door vrijwilligers die ze inmiddels goed kennen? Zijn het niet een beetje hún asielzoekers geworden? Met tranen in de ogen worden de bussen met vertrekkers uitgewuifd.

En zo loopt Crailo leeg, in plaats van vol.

De roep om terugkeer naar de ‘eigen’ opvanggemeente klinkt – in Het Gooi, en ook in andere delen van Nederland. In Crailo gaat het als volgt: een actieve, jonge Syriër, Khaled Salhani (30), begint een initiatief om alle vertrekkende vluchtelingen te laten terugkeren. Hij start een WhatsApp-groep voor de uitgevlogen vluchtelingen, inclusief zelfontworpen logo. Hij praat in op het COA, verzekert zich van de steun van niet alleen vrijwilligers, maar ook van de burgemeester van Laren. De opzet heeft succes: tientallen vluchtelingen keren naar Crailo terug.

Lekkers op de parkeerplaats

Crailo is dan Crailo niet meer. De sfeer is drastisch veranderd. Het is inmiddels mei 2016 en het COA heeft de opvanglocatie Crailo overgenomen van het Leger des Heils. Crailo gaat van een noodopvang veranderen in een écht asielzoekerscentrum, eerst voor driehonderd en dan voor zeshonderd man. Er is een locatiemanger, en een fikse staf. In het tweede gebouw wordt al geschilderd en geplamuurd. Maar er is meer veranderd. De losse, wij-gaan-het-hier-samen-fiksen-sfeer heeft plaatsgemaakt voor de strakke protocollen van het COA. Geen tapijtjes op de grond s.v.p. want die zijn niet brandveilig. Iedereen, ook vrijwilligers die er al maanden komen, moeten zich met ID melden bij de bewaker. In de kamers staat geen samengeraapt meubilair meer, maar stapelbedden met daarnaast voor iedereen een identieke metalen kast met slot.

De vrijwilligers worden hard met de nieuwe werkelijkheid geconfronteerd als ze een bijeenkomst organiseren voor de omwonenden om kennis te maken met nieuw aangekomen vluchtelingen. Dat soort activiteiten hadden ze zo vaak georganiseerd toen het Leger des Heils aan het roer stond: ze hingen posters op, postten een mededeling op de Facebookpagina, flyerden rondom het opvangcentrum en dat was dat. Deuren open en feesten.

Die zondagochtend is alles anders. De bewaker bij de deur laat niemand binnen zonder toestemming van locatiemanager Angela Fine. En die geeft telefonisch geen toestemming. Vrijwilligers kunnen niet zomaar een activiteit organiseren op een terrein van het COA. „Je móét het overzicht houden”, zegt Angela Fine een paar dagen later. „Zodat je weet wie er zoal het terrein komt oplopen.” Want de gevaren zijn groot, en het COA is verantwoordelijk. De meeste vrijwilligers zullen best goede bedoelingen hebben. Maar, zegt Fine, „je moet er niet aan denken dat een meisje uit het azc nietsvermoedend in de auto stapt bij die ene man met minder fijne plannen”.

De bijeenkomst gaat trouwens wel door. Pontificaal voor de ingang van het azc, op de parkeerplaats, wordt het lekkers uitgestald en kunnen omwonenden kennismaken met vluchtelingen.

Vrijwilligers hebben er minder zin in, maar herpakken zich. Anders zijn de Crailo-bewoners de dupe. Er keren immers nog steeds mensen terug die er eerder ook waren. Het is de bedoeling dat ze ook in Het Gooi zullen gaan wonen.

Trekpoppen van het Rijk

Intussen neemt de asielinstroom in de zomer gestaag af. In Griekenland komen er dagelijks niet meer gemiddeld 3.800 vluchtelingen aan, zoals de eerste maanden van dit jaar, maar 120. Er gaan asielzoekerscentra sluiten. Plotsklaps verandert ook Crailo van een azc in opbouw in een azc dat zal sluiten. Dat nieuws wordt gebracht op z’n COA’s: tijdens een kort van te voren aangekondigde bijeenkomst op vrijdagmiddag eind augustus krijgen verbijsterde bewoners te horen dat de locatie gaat sluiten. Ja, echt. Nee, geen grap. Wanneer? Binnen twee weken.

De Gooise asielopvang die dapper begon, dooft als een nachtkaars. Het Hilversumse PvdA-raadslid Nelleke Degenhart, die het asieldebat op de politieke agenda plaatste, is teleurgesteld. „Het Gooi had veel stoerder kunnen zijn. Het is triest: een opvangverbond van negen gemeenten en samen 250.000 inwoners vangt in een jaar tijd maar 100 vluchtelingen op. Dat vind ik iets om je voor te schamen.”

azckaaart

Vrijwilliger vanaf dag één Jolinde Segeren vindt het „intens triest” dat zelfs de afronding te wensen overlaat. „Dat de burgemeesters van Het Gooi er zelfs niet in zijn geslaagd de laatste dertig, veertig Crailoërs in de regio onderdak te bieden.” Van de veertig zijn de meesten statushouder, en gekoppeld aan een Gooise gemeente. Segeren: „Nu moeten ze in Almere wachten op een woning hier.”

De bestuurders zelf zijn pissig. De burgemeesters Pieter Broertjes van Hilversum en Elbert Roest van Laren hebben enkele weken geleden een boze brief naar het COA gestuurd. Crailo sluiten is kapitaalvernietiging, vinden ze. Burgemeesters worden „trekpoppen” van het Rijk, dat een „wispelturig” asielbeleid voert.

Zo gaat dat heel vaak, zegt Jan Willem Anholts, woordvoerder van het COA. „Het is lastig om ergens een asielzoekerscentrum te openen. En is het er eenmaal, dan is iedereen boos als het weggaat. Maar het azc is er voor de vluchtelingen, de vluchtelingen zijn er niet voor de bewoners van Het Gooi.” Wat vrijwilligers vaak vergeten, zegt hij, is dat ze hun inzet en enthousiasme heel goed kunnen gebruiken om de statushouders die in Het Gooi komen wonen te helpen.

Wat zeggen de tegenstanders van een grootschalige opvang? Erik van Ouwerkerk wil niet meer praten over het protest, het heeft hem te veel energie gekost. Peter-Jan Schatens buldert van het lachen als hem wordt gevraagd naar zijn visie op het afgelopen jaar. Hij noemt alle grootse plannen en de honderd asielzoekers die uiteindelijk kwamen „de soap van Crailo”. Hij vindt het stuitend dat er nu bestuurders „gaan huilebalken” omdat het asielzoekerscentrum niet doorgaat. „Gingen we vluchtelingen opvangen voor de vluchtelingen of voor de meerdere glorie van de bestuurders? Ze wilden scoren, maar het is niet gelukt.”