De Russische connectie van WikiLeaks

WikiLeaks

De lekken van klokkenluidersplatform WikiLeaks, hoogst waarschijnlijk terug te voeren op Russische hackers, beïnvloeden de Amerikaanse verkiezingen. Er zijn aanwijzingen voor de theorie dat WikiLeaks-voorman Julian Assange voor Rusland werkt.

Illustratie Sebe Emmelot

‘Intrigerend dat WikiLeaks nog steeds geen nieuws over Trump gevonden heeft om te lekken”, schreef de Amerikaanse politicoloog Ian Bremmer donderdag op Twitter.

„Die vraag stel ik al maanden aan WikiLeaks”, reageerde de voormalige Amerikaanse ambassadeur in Moskou, Michael McFaul. „Ook niets over Poetin of enige andere hoge Russische vertegenwoordiger.”

Eind juli publiceerde klokkenluidersplatform WikiLeaks twintigduizend e-mailberichten van het Democratic National Committee (DNC), het bestuursorgaan van de Amerikaanse Democratische Partij. Hoewel het comité neutraal hoort te zijn, bleek uit de e-mails dat de leden vooral presidentskandidaat Hillary Clinton steunden, en haar concurrent Bernie Sanders actief tegenwerkten. Het hoofd van het DNC trad af.

Drie maanden later staan WikiLeaks en zijn voorman Julian Assange nog steeds volop in de Amerikaanse belangstelling. Toen Assange op 4 oktober een persconferentie gaf, wegens het tienjarig bestaan van zijn organisatie, bleven sommige Trump-aanhangers wakker om hem live uit Londen te horen. En donderdag ging WikiLeaks onverdroten verder, met de publicatie van e-mails van Clintons campagneleider, John Podesta.

WikiLeaks beïnvloedt met de lekken de Amerikaanse verkiezingen. Amerikanen vragen zich hardop af wat Assange beweegt. De e-mails uit de DNC zijn hoogstwaarschijnlijk gestolen door Russische hackers die in nauw contact staan met de Russische inlichtingendiensten. Vorige week vrijdag liet de Amerikaanse overheid weten „overtuigd” te zijn dat Moskou achter de hack zat.

Het team van Donald Trump, die het Kremlin gunstig gezind is, maakt dankbaar gebruik van het materiaal. Afgelopen week citeerde Trump uit de gelekte e-mails van Podesta. In juli had hij Moskou opgeroepen om op zoek te gaan naar mails van Clinton. „Hoort u mij, Rusland?”

Ook voor het Clinton-kamp staat inmiddels vast dat WikiLeaks een doorgeefluik is van Moskou. „Dit niveau van inmenging door een buitenlandse mogendheid kan er alleen maar op gericht zijn om de campagne van Trump te steunen”, zei campagneleider Podesta.

De Russische president Poetin deed die suggestie deze week af als „hysterie”. Assange ontkende eerder banden met Rusland te onderhouden.

VS werd grootste tegenstander

Assange als zetbaas van het autoritaire Poetin-regime – het is bijna onvoorstelbaar. WikiLeaks komt voort uit de hackersbeweging, die tegelijk transparantie (van machthebbers) en privacy (van burgers) voorstaat. Aanhangers noemen zich vaak ‘ethische hackers’: ze overtreden de wet voor een betere wereld. Symbolen van de verdorven wereld zijn overheden en multinationals. Hoe groter, hoe fouter. Hackers geloven dat ze vanachter hun pc het systeem kunnen manipuleren, de wereldorde kunnen verstoren.

Toen hij tien jaar geleden WikiLeaks oprichtte, noemde Assange het een van zijn doelen om het „illegale en immorele” gedrag van de Verenigde Staten bloot te leggen. Maar hij zei ook dat zijn primaire doelwitten autoritaire staten als China en Rusland waren. Hij publiceerde schandalen over de Amerikaanse bondgenoot Saoedi-Arabië, maar ook over de Syrische president Assad, vriend van Moskou.

Toch werd de VS zijn grootste tegenstander. In 2010 brak WikiLeaks door met publicatie van de huiveringwekkende video Collateral Murder. Die liet, vanuit een Amerikaanse AH-64 Apache, zien hoe Iraakse burgers, onder wie journalisten, werden doodgeschoten in Bagdad.

Dat najaar maakte WikiLeaks een tweede klapper met honderdduizenden Amerikaanse ambassadetelegrammen. Ditmaal had WikiLeaks ervoor gekozen samen te werken met de gevestigde orde – toonaangevende media als The New York Times en The Guardian – in plaats van de documenten allemaal online te gooien. Dat maakte dat de onthullingen uit die telegrammen goed onderzocht waren en veel aandacht trokken, en dat de privacy van betrokken burgers beschermd bleef.

Assange werd popsterrenpopulair. Media dongen naar zijn gunsten, hackers wilden gratis voor hem werken, het publiek zag hem als held die het in naam van de wereldburger opnam tegen de schurken (corrupte overheden, banken). Transparantie was het toverwoord. Burgerjournalistiek het nieuwe adagium. Maar datzelfde jaar gleed WikiLeaks ook lelijk onderuit. Op vrijwel alle fronten.

In de zomer werd Assange door twee Zweedse vrouwen beschuldigd hen te hebben gedwongen tot onveilige seks. Hoewel de aantijgingen lang niet door iedereen werden geloofd, zag Assange zich genoodzaakt Zweden te verlaten, waar hij net een woon- en werkvergunning had aangevraagd. Omdat Assange vreesde dat Zweden hem zou uitleveren aan de VS, die een strafrechtelijk onderzoek naar hem waren begonnen, vluchtte hij naar de Ecuadoriaanse ambassade in Londen.

Tegelijkertijd implodeerde zijn organisatie. Assanges weerbarstige buien, paranoia en sterallures gingen zijn naaste medewerkers tegenstaan. Toen bleek dat Assange interne kritiek op hoe hij de organisatie leidde slechts kon beantwoorden met woede-aanvallen, begon de uittocht van zijn getrouwen. En met hen een legertje vrijwilligers.

Ook kreeg Assange steeds meer kritiek van het publiek. Zo werd de voorvechter van transparantie geheimzinnigheid verweten. Want hoe was zijn organisatie opgebouwd, hoe ging hij precies te werk? Waar bleef eigenlijk het geld dat WikiLeaks inzamelde voor de van lekken verdachte Amerikaanse militair Bradley Manning (die inmiddels is veroordeeld en als Chelsea Manning door het leven gaat)? En waarom gaf zijn organisatie opeens documenten vrij zonder persoonlijke gegevens van onschuldige burgers weg te lakken?

In plaats van vragen te beantwoorden ging Assange vol in de aanval. Media die zijn integriteit in twijfel trokken, werden genadeloos afgebrand. Hij verloor zijn grote podium in de wereldpers. Bedrijven die zijn website technisch hadden ondersteund, verbraken de banden. Creditcardmaatschappijen weigerden nog langer betalingen te faciliteren.

Daarna bleef het enkele jaren betrekkelijk stil rond Assange en WikiLeaks, al gingen de onthullingen door. Zo publiceerde WikiLeaks meer dan twee miljoen e-mails van Syrische politici en overheidsinstellingen. En protocollen van het opsluitingsregime in Guantánamo.

Niet niks. Maar ook geen voorpaginamateriaal.

Het opzienbarendste datalek van de afgelopen jaren kwam van iemand anders. In 2013 legde voormalig NSA-contractant Edward Snowden de wereldwijde afluisterpraktijken van de Verenigde Staten bloot. Wikileaks-medewerkers stonden Snowden bij bij diens vlucht van Hongkong naar Moskou. Maar het was niet Assange die de show stal. Bij de recentere onthullingen uit de ‘SwissLeaks’ en de ‘Panama Papers’, door een internationaal journalistencollectief, speelde Wikileaks zelfs geen enkele rol.

Televisieshow op Kremlinzender

Dit jaar vecht Assange zich terug op het wereldtoneel, met eigen onthullingen over de NSA en over de onderhandelingen over TTIP, het handelsverdrag tussen Europa en de VS. En met e-mails van de DNC en Podesta dus.

Dat voedt de theorie dat Assange voor Rusland werkt. Daarbij heeft Moskou zich vaak positief over Assange uitgelaten. Zo suggereerde een Russische functionaris dat Assange de Nobelprijs voor de Vrede verdiende. Na het lekken van de Amerikaanse diplomatenpost kreeg Assange een Russisch visum aangeboden. In 2012 kreeg hij een televisieshow op de Kremlinpropagandazender Russia Today. Hoeveel hij daarvoor betaald kreeg, is onbekend.

Andersom is Assange niet altijd lovend geweest. Zo sprak hij in 2011 over de „poetinizering” van Rusland. Hij nam het op voor punkband Pussy Riot, die in de gevangenis belandde vanwege kritiek op Poetin. En deze zomer hekelde hij nieuwe verregaande bevoegdheden voor de Russische veiligheidsdiensten, waarbij hij zei dat Rusland steeds autoritairder werd.

Maar Assanges mikpunt blijven de VS – het land dat ervoor zou zorgen dat hij al vier jaar opgesloten zit in twee kleine kamertjes op een ambassade. Dat weerhoudt hem niet van felle digitale uithalen. Toen Clinton laatst onwel werd als gevolg van een longontsteking, suggereerde Assange dat de oorzaak eigenlijk Parkinson was, of multiple sclerose, of „allergieën en persoonlijkheid”. Zijn vete met de Democratische presidentskandidaat lijkt persoonlijk.

Als zijn recente onthullingen inderdaad het werk zijn van de Russische inlichtingendiensten, dan zou dat Assange vermoedelijk niet veel kunnen schelen. Voormalige medewerkers hebben in interviews gezegd dat Assange niet geïnteresseerd is in de manier waarop een lek tot stand komt – alleen het resultaat telt.

Assange wil verschil maken, in de schijnwerpers. Zijn voornaamste doelwit is het establishment. Clinton dus, niet Trump, en niet Poetin. „Elke man en zijn hond bekritiseert Rusland”, zei hij onlangs. „Een beetje saai, niet?”

NRC heeft WikiLeaks om een reactie gevraagd, maar kreeg geen antwoord.