Zo ging het in De Nacht van Schmelzer

Historische kabinetscrisis

Vijftig jaar geleden, in de nacht van 13 op 14 oktober, was de ‘nacht van Schmelzer’, waarin het kabinet-Cals viel. Wat gebeurde die nacht? En was het een moord met voorbedachten rade op het rooms-rode kabinet?

Norbert Schmelzer (KVP), rechtsonder, in fractieberaad tijdens 'de nacht' na de val van het kabinet-Cals. Foto ANP

Het was iets na half vijf in de vroege ochtend van vrijdag 14 oktober 1966. De Tweede Kamer had juist met 75 tegen 62 stemmen een politiek explosieve motie aangenomen van fractievoorzitter Norbert Schmelzer van de Katholieke Volkspartij (KVP). De minister-president, de eveneens tot de KVP behorende Jo Cals, vroeg het woord: „Mijnheer de voorzitter, ik moge u verzoeken de beraadslaging over dit onderwerp te schorsen”. Haagse taal voor: we stoppen er mee. De val van zijn kabinet was een feit.

Rond zes uur verliet een geëmotioneerde Cals de hoofdingang van de Tweede Kamer aan het Binnenhof. Ondanks het nachtelijke uur stonden behalve journalisten ook gewone omstanders de premier op te wachten. Er klonk applaus. „Het komt te laat, pas als je weggaat”, zei Cals terwijl hij in de dienstauto stapte. Ed van Westerloo, verslaggever van Brandpunt, de actualiteitenrubriek van de katholieke omroep KRO meende een traan te zien op het gezicht van Cals. „In een flits besloot ik dat het wegsturen van Cals en de zijnen onrechtvaardig was. God, wat kreeg ik de pest aan het gedrag van Schmelzer”, zou hij 25 jaar later zeggen.

De tv-kijker wist wel wie de hoofdschuldige was

Drie miljoen kijkers zagen die vrijdagavond na ‘de nacht’ op hun zwart-televisie een zeer kritische Brandpunt-uitzending waarin de val van het ‘rooms-rode’ kabinet werd gereconstrueerd. Geen enkele twijfel over de hoofdschuldige: KVP-fractievoorzitter Norbert Schmelzer (1921-2002).

In de Volkskrant, die zich juist een jaar daarvoor had ontdaan van de onderkop ‘Katholiek dagblad voor Nederland’, verscheen een politieke cartoon van Opland waarop Brutus Schmelzer een mes steekt in de borst van Caesar Cals. „Verraad” stond erboven. Voor de cabaretier Wim Kan was de dader ook duidelijk. Hij typeerde Schmelzer als „een gladde teckel met een kluif” in zijn bek.

Foto ANP

Premier Cals tijdens ‘de nacht’. Cals was net als Schmelzer lid van de KVP. Foto ANP

Er is waarschijnlijk geen kabinetscrisis die al zo lang tot de verbeelding spreekt en zulke ingrijpende politieke gevolgen heeft gehad als de nacht van Schmelzer. Het is in de nacht van donderdag op vrijdag precies 50 jaar geleden dat het drama zich in de Tweede Kamer voltrok. De eerste kabinetscrisis die rechtstreeks op de televisie werd uitgezonden. Een crisis die mythische proporties kreeg.

Was het oude machtspolitiek of niet?

De centrum-linkse coalitie, bestaande uit KVP en ARP (later opgegaan in het CDA) en de PvdA, die het in 1965 aangetreden kabinet Cals vormde, weerspiegelde iets van de cultureel-maatschappelijke verandering die zich in Nederland aan het voltrekken was. Deze leek nu abrupt gestopt. In de woorden van verslaggever Van Westerloo in 1991: „Ik had het gevoel alsof ik het einde van een tijdperk had meegemaakt en we van een periode van vernieuwing en verfrissing zouden terugvallen naar een periode waarin conservatisme en ‘terug naar Af’ weer de boventoon zouden voeren”.

De crisis bleek eveneens voedingsstof voor politieke vernieuwingsbewegingen die zich aan het ontwikkelen waren. Het initiatiefcomité D’66 had zich een maand voor ‘de nacht’ met een Appèl gericht tot „iedere Nederlander die verontrust is over de ernstige devaluatie van onze democratie.” Ongeveer tegelijkertijd was binnen de PvdA een vernieuwingsbeweging onder de naam Nieuw Links ontstaan die de verstarde partij flink wilde opschudden.

Vijf andere politieke nachten (tekst gaat verder onder het overzicht):

De jarenlang terugkerende vraag was of bij de nacht van Schmelzer weer de oude machtspolitiek had toegeslagen. Oftewel het confessioneel-conservatieve bolwerk dat niet uit overtuiging met links wil regeren, maar omdat het niet anders kan. Zoals de katholieke leider Nolens al in 1926 stelde toen het ging over samenwerking met socialisten: alleen bij uiterste noodzaak.

Bij de PvdA was men ervan overtuigd dat er sprake was geweest van moord met voorbedachten rade. Dat heeft Schmelzer altijd ontkend. Zijn uitleg was dat hij met de motie die was voorbereid door de financiële specialist van de KVP-fractie het kabinet had willen houden aan het afgesproken begrotingsbeleid. Daar dreigde van afgeweken te worden. Vandaar de motie waarin stond dat in het financieel-economish beleid „meer waarborgen” moesten worden gelegd voor evenwichtige groei en dat moest worden voorkomen dat in de volgende begroting een extra stijging van de uitgaven nodig zou zijn.

Maar Cals beschouwde de motie van Schmelzer als een regelrechte motie van wantrouwen. Voordat deze in stemming kwam had hij dan ook al gewaarschuwd dat aanvaarding zou leiden tot de val van het kabinet. Wat dus gebeurde.

Een crisis als vele anderen

Had de breuk vermeden kunnen worden? Eigenlijk was de crisis die ontstond in ‘de Nacht’ er één als zovelen. Het heeft allemaal te maken met politieke wil. Als die aanwezig is, is een breuk niet nodig.

In het in 2010 verschenen boek ‘Rondom de Nacht van Schmelzer’ van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis werpt Alexander van Kessel de vermijdbaarheid van de crisis nog eens op. Hij wijst er op dat de PvdA in het voorjaar van 1966 bij de provinciale- en gemeenteraadsverkiezingen fors had verloren. In 1967 zouden Tweede Kamerverkiezingen worden gehouden. De partij moest dus in de begroting voor dat jaar wat kunnen laten zien aan het electoraat. Hetzelfde gold voor de confessionelen. „De verlangens waren in grote mate tegenstrijdig”, constateert Van Kessel.

Met andere woorden: het moest wel misgaan. Schmelzer had geen keus, hij kreeg de verradersrol opgedrongen. Zelf heeft de hoofdpersoon van de nacht zich in de loop der jaren op geheel eigen manier verzoend met het beeld dat van hem was ontstaan. Bezoekers die bij de politicus langs kwamen kregen ook decennia na de nacht nog thee geschonken uit een theepot in de vorm van een teckel.

Foto ANP

KVP-fractieleider Norbert Schmelzer op 17 oktober 1966, na zijn bezoek aan koningin Juliana op paleis Huis Ten Bosch. Foto ANP