Schrijven voor de gewone man

Necrologie Dario Fo (1926-2016)

Theaterschrijver, acteur en Nobelprijswinnaar Dario Fo werd wereldberoemd met zijn sociale en politieke satire, gevat in een juist in het verleden verankerde theatertaal.

Foto AFP/Filippo Monteforte

Bij zijn laatste bezoek aan Nederland vatte hij zijn werk- en levensopvatting zelf treffend samen. „Je moet het leven omarmen en daar plezier aan beleven. Maar vermaak is meer dan louter lachen. Het gaat om het besef van alle dingen om je heen, en het genot dat je daaruit kunt putten. Maar de keerzijde van het bestaan, de maatschappelijke en sociale uitwassen, moeten ook aan de kaak worden gesteld.”

In een ziekenhuis in Milaan is vandaag, donderdag 13 oktober, de satirisch toneelschrijver, acteur, kunstenaar en Nobelprijswinnaar Dario Fo overleden. Hij was er twaalf dagen geleden opgenomen met longproblemen. Fo werd 90 jaar.

De laatste decennia gold zijn satirische radicaal politieke werk niet meer als schokkend, zoals in de jaren zestig en zeventig wél. Maar Fo’s engagement bleef fris. In 2006 deed hij een vergeefse gooi naar het burgemeesterschap van Milaan. En in een gesprek met deze krant zei hij: „Ja, ik word oud. Maar denk aan wat Gogol zei: als je komedies bij machthebbers in de smaak vallen, moet je spugen op je eigen spiegelbeeld.”

Interesse voor theater

Dario Fo’s interesse voor theater begon al in de Tweede Wereldoorlog, toen hij architectuur studeerde in Milaan en met smaak volksverhalen uit zijn geboortestreek herinterpreteerde voor medestudenten. Na de oorlog, net in de twintig, begon hij decors te bouwen.

Van daaruit was het een kleine stap naar zijn eerste eigen, kleine revues; satirische, radicaal politieke voorstellingen (Il dito nell’occhio, 1953). Met zijn vrouw, de in 2013 overleden Franca Rame, richtte hij de eerst nog aan de communistische partij gelieerde theatergroep Nuova Scena op.

De tekst gaat verder na deze video

Met zelfgeschreven voorstellingen speelden ze voor de gewone man in fabrieken, op pleinen en in vrouwenhuizen. Ze stelden sociaal onrecht aan de kaak, beijverden zich voor vrijere seksuele zeden, bespotten de maffia en hekelden op een clowneske manier de misstanden van kerk en staat. Fo werd tientallen keren gearresteerd en berecht voor belediging en smaad.

In Nederland werden zijn stukken ook vaak uitgevoerd; met zijn beroemdste werk Mistero Buffo (1969) vierde het Vlaamse gezelschap De Internationale Nieuwe Scene hier grote successen, o.a. in het Holland Festival van 1973. „Een zeer links-radivaal, revueachtig volksspel waarin enorm veel te lachen valt”, „niet te missen en bitter vermakelijk”, schreven de kranten toen. De lijst met Nederlandse hernemingen van successtukken als Een vrouw alleen, de groteske politieke klucht De toevallige dood van een anarchist (1972) en Open huwelijk is vele tientallen producties lang.

De tekst gaat verder na deze video

Een meesterzet deed Jan van Vlijmen, toenmalig intendant van De Nederlandse Opera, door Fo in de vroege jaren tachtig te benaderen voor Rossini’s Il barbiere di Siviglia – een opera waarin de invloed van de commedia dell’arte, net als in Fo’s eigen werk, nadrukkelijk aanwezig is.

Na het vertrek van Van Vlijmen was het Pierre Audi die de deal sloot van wat de meest succesvolle productie (vijf reprise-reeksen, hernemingen elders, verscheidene televisievertoningen) uit de geschiedenis van De Nederlands Opera zou worden, al bij de première in 1987 in deze krant bejubeld als „een triomf van de fantasie.”

Oorspronkelijke sfeer

Fo wilde in zijn Rossini-ensceneringen (hij kwam terug voor L’Italiana in Algeri) naar eigen zeggen de oorspronkelijke sfeer reconstrueren. Maar zijn aard getrouw voegde hij een ingrediënt toe: maatschappelijk engagement. Het ironisch-groteske en satirische van Rossini werd door hem treffend naar de actualiteit vertaald, met verwijzingen naar Berlusconi en zijn Forza Italia.

Maar zijn Rossini’s waren met alle jongleurs, dansende en komediespelende dieren en ejaculerende kokospalmen ook zeldzame eilandjes van hilariteit bij de serieuze Nederlandse Opera - al was Fo zelf de eerste om dat ook weer te nuanceren: „L’Italiana in Algeri gaat over een vrouw die zich met behulp van haar charme en haar seksualiteit macht verwerft. Dat is toch geen oppervlakkig gegeven?”

De tekst gaat verder na deze video

Nationale rouw

Op de ultieme kroon op zijn werk, de toekenning van de Nobelprijs in 1997, werd in Italië verdeeld gereageerd. Maar de rouw in Italië bij de dood van zijn nationale nar is groot. De Italiaanse Senaat nam vanochtend een minuut stilte in acht. Premier Matteo Renzi, zelf meermaals door Fo bespot, roemde hem als „een van de grote protagonisten van het Italiaanse theater, cultuur en sociale leven. Zijn satire en artistieke activiteiten zijn een blijvende nalatenschap.”