Column

Individualisme

Sinds mensen zich in de oertijd in stamverband zijn gaan organiseren, omdat ze anders geen schijn van kans hadden om te overleven, bestaat er spanning tussen eigenbelang en het belang van de groep. In de context van de grote boze wildernis die we rillend opeengepakt in een grot het hoofd proberen te bieden, lijkt het redelijk om individuele wensen, lusten en begeerten ondergeschikt te maken aan de cohesie van het collectief. Maar in moderne samenlevingen is nadruk op het groepsbelang, dat dan vaak landsbelang wordt genoemd, vaak misbruikt als excuus voor het behartigen van de belangen van de heersende elite. Het is een klassieker van elke dictator om van zijn ondergeschikten te eisen dat zij het eigenbelang opofferen voor een grotere zaak. Daarom zijn we terecht altijd uiterst achterdochtig als een politicus een beroep doet op het collectieve belang en spreken we over de emancipatie van het individu in termen van een bevrijding.

Dus nu hebben we alle reden om achterdochtig te zijn. Sinds Rutte in 2015 in navolging van Samsom in navolging van de filosoof Harry Kunneman ten strijde trok tegen de ‘Dikke Ik’, is kritiek op de doorgeschoten individualisering in onze maatschappij een politiek thema geworden. Het is terug te vinden in de verkiezingsprogramma’s van zowel het CDA als de SP, die deze week werden gepresenteerd. Het CDA keert zich tegen de ‘ieder voor zich’-cultuur. De SP wil ‘wij’ in plaats van ‘nu ík’.

Nu kunnen we goed begrijpen waar dit vandaan komt. Het is in deze tijden gemakkelijker om een waslijst van voorbeelden op te sommen van onbeschoft gedrag en schaamteloos egoïsme dan om één voorbeeld te bedenken van belangeloze liefde. We kunnen de Nederlandse en Europese samenleving eenvoudiger analyseren in termen van hopeloze polarisatie tussen verschillende belangengroepen dan als een gemeenschap van gedeelde waarden.

De Italiaanse politiek filosoof Giuseppe Mazzini, die buiten Italië wordt onderschat, schreef in 1860 een traktaat over de plichten van de mens dat nu relevanter is dan ooit. ‘Het gaat niet om het recht om gelukkig te worden,’ zegt hij. ‘Bevrediging van materiële wensen is niet het doel van het leven. Het gaat om de plicht om zichzelf en de anderen te verbeteren.’

Zo moet de emancipatie van het individu begrepen worden: niet als het recht op egoïsme maar als de vrijheid om zichzelf te ontplooien en als de plicht om de vruchten van die ontplooiing in dienst te stellen van de medemens. Het probleem van onze samenleving is niet het doorgeschoten individualisme waarmee het CDA en de SP de strijd aanbinden, maar een individualisme dat verkeerd begrepen wordt als het recht op zelfverrijking ten koste van anderen. En de oplossing ligt niet in het herinvoeren van de dienstplicht, zoals het CDA voorstelt, of in uitbreiding van overheidstaken, zoals de SP wil. De oorzaak van het probleem ligt dieper dan die schijnoplossingen veronderstellen.

is schrijver en dichter.