Hij was de aanbeden vorst die Thailand bijeenhield

De 88-jarige Bhumibol was sinds 1946 koning van Thailand. Donderdag is hij na een lang ziekbed overleden.

De Thaise koning Bhumibol Adulyadej op de troon in het Grote Paleis in Bangkok. Foto AFP

Terwijl het traangas in Bangkok nog in de lucht hing, schrobden straatvegers de brandvlekken van het asfalt. Uitgebrande politiebusjes werden weggesleept. Een week lang was er gevochten in de regeringswijk, tussen demonstranten, die de toenmalige regering van Yingluck Shinawatra weg wilden krijgen, en de oproerpolitie. Molotovcocktails en traangas vlogen iedere dag door de lucht, maar niet op 5 december. Op die dag vierde koning Bhumibol zijn verjaardag. Vechten op de verjaardag van de koning staat gelijk aan een teken van ultiem disrespect. Zo liggen de verhoudingen in Thailand, zo werd Bhumibol aanbeden.

Foto Sukree Sukplang/Reuters

De Thaise koning Bhumibol verlaat het ziekenhuis voor een ceremonie in het Grote Paleis in Bangkok op 5 december 2010. Foto Sukree Sukplang/Reuters

Zelden in de moderne geschiedenis heeft een vorst op zo’n ultieme manier een land gecontroleerd, het openbaar leven gedomineerd en de politiek in zijn greep gehad als koning Bhumibol Adulyadej die donderdag op 88-jarige leeftijd na een lang ziekbed overleed. Met zijn dood komt een einde aan de heerschappij van ’s werelds langstzittende vorst.

Het afgelopen decennium verscheen Bhumibol nauwelijks meer in het openbaar. De laatste jaren lag hij maanden onafgebroken in het ziekenhuis met uiteenlopende klachten van bloedvergiftiging tot ademhalingsproblemen en ophoping van vocht in zijn hersens. Alleen op de belangrijkste dagen zagen Thai hun koning nog, een fragiele man die met een breekbare hand zwaaide en niet meer de kracht had om toespraken te houden.

Bhumibol’s fysieke aftakeling betekende niet dat hij minder invloedrijk werd. Hij werd gezien als de figuur die het politiek en maatschappelijk diep verdeelde Thailand bijeenhield. Zijn functie als koning en symbool van eenheid waren vele malen belangrijker geworden dan zijn persoon of karakter.

In Thailand kan niemand om Bhumibol heen. Bij fabriekspoorten pronkten grote schilderijen van Bhumibol die vakkundig een machine inspecteerde. Bij toeristische attracties stonden metershoge portretten van Bhumibol, altijd hetzelfde magere gezicht, dezelfde scheiding in zijn grijze haren en dezelfde grote uilenbril, in de weer met een fotocamera. Een foto van ‘Bhumibol kijkend naar dingen’ in de zaak werd een vast attribuut voor ondernemers die in Thailand succesvol zaken wilden doen.

Tekst gaat verder na de foto

Foto Athit Perawongmetha/Reuters

Voor het ziekenhuis waar koning Bhumibol verbleef verzamelden zich de afgelopen dagen massa’s Thai die baden voor zijn gezondheid. Foto Athit Perawongmetha/Reuters

Miljoenen Thai hielden van hun koning en het hof. De familie bestreedt armoede, deed veel aan liefdadigheid. Maar of de werkelijke adoratie voor Bhumibol even groot is als de wijze waarop hij in het openbaar vereerd werd is moeilijk vast te stellen. Thailand kent zware straffen voor majesteitsschennis. Een kritisch bericht op Facebook of graffiti over de monarch op een muur zijn vergrijpen waar een Thai zo maar tien, twintig of dertig jaar voor de gevangenis in kan draaien. Die beperking frustreerden vele Thai.

Zeker de aanhangers van de politieke clan van Thaksin Shinawatra hadden een veel koelere relatie met hun koning. Het is geen toeval dat zij, tijdens de aanhoudende en enorme demonstraties van het afgelopen decennium, in het rood de straat op gingen. De sympathisanten van de notabelen en elite, die Thaksin weinig meer vinden dan een criminele corrupte populist, droegen geel, de kleur van het koningshuis.

Bekijk ook onze fotoserie: Thailand rouwt om koning Bhumibol

Symbool

In zekere zin was Bhumibol tijdens de jaren van politieke strijd tussen de elite en Thaksin een symbool geworden dat sommige politieke partijen voor hun eigen doeleinden probeerden te gebruiken. De staatsgreep van Prayuth Chan-ocha van mei 2014 werd volgens de bevelhebber — inmiddels door zichzelf benoemd tot premier — gepleegd om de eenheid in het land, zoals uitgedragen door de monarchie, te herstellen.

Foto AFP

Bhumibol tijdens zijn kroningsceremonie op 5 mei 1950. Foto AFP

Het is geen toeval dat sinds het leger aan de macht is majesteitsschennis met ongekende drift wordt vervolgd. De straffen die worden uitgedeeld zijn hoger dan ooit. Opmerkingen over het vermogen van de koning, geschat op 10 tot 35 miljard dollar, en hoe hij dat geld vergaard heeft, zijn uit den boze. Dit jaar gaven de militairen al 500 miljoen euro uit aan een pr-campagne die Thai moet bijbrengen het koningshuis „te eerbiedigen, beschermen en in stand te houden’’.

Hoe anders was dat in de jaren zeventig, toen Bhumibol nog fit was en het land tot in alle uithoeken bereisde. Hij stond toen ook in veel grotere mate boven de partijen. Wellicht het beroemdste beeld dat Thai zich herinneren van Bhumbol stamt uit die tijd. Na een staatsgreep en aanhoudend geruzie tussen twee politieke kopstukken dwong de koning beide kemphanen voor hem op de knieën te gaan. Ophouden en samenwerken, was de effectieve boodschap. Zo groeide Bhumibol uit tot het symbool van de natie. Tegelijkertijd duwde hij zijn land in de richting van democratie. Door Bhumibols toedoen kwam Thailand in een periode van politieke rust die duurde tot 2001, toen de telecommiljonair Thaksin Shinawatra de verkiezingen won en de haren van de elite in Bangkok recht overeind gingen staan.

Dat Bhumbol zo de Thaise geschiedenis beïnvloedde lag tijdens zijn jeugd, in geboorteland de Verenigde Staten, niet voor de hand. Ook toen hij rechten en politiek ging studeren in Zwitserland lag het koningschap nog niet in het verschiet. Pas toen zijn oudere broer onder zeer mysterieuze omstandigheden kwam te overlijden in 1946, betrad Bhumibol de troon. Veel betekenis had dat toen niet. Nadat de absolute monarchie in 1932 was afgeschaft verloor het Thaise koningshuis zo veel invloed dat de kersverse koning gewoon zijn Zwitserse opleiding kon afmaken. Pas in 1950 keerde hij terug naar Thailand en ging hij als koning aan de slag. Hij trouwde Sirikit Kitiyakara en werd vader van een zoon en drie dochters.

Tot op zekere hoogte was hij een westerse jongeman — liefhebber van jazz, van Elvis Presley, bedreven op de saxofoon. Maar Bhumibol herstelde het vertrouwen in de monarchie door zich te ontpoppen als man van het volk. Hij steunde boeren en verbeterde het onderwijs. Hij haalde boeren in het ruige noorden van het land over de opiumteelt in te ruilen voor meer voedzame gewassen. Zijn programma om boeren voor een klein bedrag te voorzien van waterbuffels was Bhumibol ten voeten uit: het scheelde in onderhoudskosten, het stimuleerde een gevoel voor traditie en droeg bij aan de populariteit van de monarch.

Tekst gaat verder na de video:

Zonder Bhumibol

Wat is Thailand zonder Bhumibol? Het is een vraag waar niemand antwoord op heeft. Politicologen vinden het geen toeval dat het leger de macht in handen heeft nu Thailand voor de eerste troonswisseling in 70 jaar staat. Kroonprins Vajiralongkorn is niet populair. Weinig Thai waarderen zijn voorliefde voor extreem luxe Engelse landhuizen, de meest exclusieve auto’s en zijn drie scheidingen.

De huidige machthebbers-in-uniform hebben ook hun bedenkingen bij de kroonprins. Vajiralongkorn zou op goede voet leven met Thaksin Shinawatra. Mocht hij daadwerkelijk aan de macht komen, dan zouden de generaals, de hoge rechters en de andere leden van de Bangkokse elite veel invloed kunnen verliezen. Een terugkeer van de Thaksin-clan komt dan mogelijk dichterbij. Lang gingen verhalen rond dat de elite in Bangkok meer heil ziet in prinses Sirindhorn.

Aan de andere kant lijken de kroonprins en de generaals een betere verstandhouding te hebben de laatste tijd. Met steun en toesteming van de junta organiseerde Vajiralongkorn een massale fietstocht door Bangkok ter ere van zijn moeder. De machinaties binnen de paleismuren zijn schimmig en laten zich moeilijk doorgronden, ook niet door Thai. Een ding is zeker: met het overlijden van koning Bhumibol Adulyadej breekt een tijd aan waar Thai lang voor hebben gevreesd, maar waar ze niet openlijk over kunnen praten.