Column

Knuffelen met een capibara in het Rijks

Lijken dieren meer op elkaar dan mensen? Een paard meer op een paard en een leguaan meer op een andere leguaan? Voor leguanen vast niet. Voor mensen wel. Op de fijne tentoonstelling Dieren in Brazilië, net geopend in het Rijksmuseum, zijn niet alleen de onlangs in het Haarlems archief gevonden tekeningen te zien die Frans Post in de zeventiende eeuw in de Nederlandse kolonie in Brazilië maakte, maar ook opgezette exemplaren van de dieren die hij daar vastlegde. Het museum leende van Naturalis in Leiden onder meer een capibara, een luiaard, een jaguar en een reuzenmiereneter. Meer dan dertig dieren staan te pronk voor de tekeningen.

De bedoeling van deze dierentuin is waarschijnlijk dat de bezoeker vergelijkend warenonderzoek doet: hoe verschilt de tekening van de werkelijkheid? De tentoonstelling is volgens het Rijksmuseum dankzij de dieren aantrekkelijk voor kinderen. Die krijgen hier in een moeite door een gezellig lesje in normeren.

De opgezette dieren zijn niet de dieren die Post schilderde. De tekeningen zijn geen portretten, eerder tronies, zoals in de schilderkunst het genre wordt genoemd waarbij geen bestaande mensen maar types worden afgebeeld. Ook de opgezette dieren zijn tronies. Bij beide versies gaat het om een soort Platoonse creaties: niet zo ziet een capibara of een witlippekari eruit maar zo moet een capibara of een witlippekari eruitzien. Zo hoort het.

Post was de eerste Europeaan die deze dieren vastlegde. Hij zette een norm. Onder dieren is nog steeds geen plaats voor diversiteit, leert de expositie. En dat terwijl ook capibara’s net als sneeuwvlokken of de vlekken op de huid van een jaguar nooit helemaal hetzelfde zijn. Dieren zijn precies als mensen; als alle producten van evolutie nooit precies gelijk.

Ik probeerde me deze tentoonstelling voor te stellen met mensen in plaats van dieren. Dat ging gelukkig niet, of nauwelijks. Mensen zijn in de loop der tijden steeds meer individuen geworden; dieren nog lang niet. Opgezette mensen zijn in de westerse cultuur ondenkbaar. In de show Body Worlds van Gunther von Hagens, zoals permanent te zien op het Damrak, kunnen alleen echte lichamen tentoongesteld worden omdat ze grotendeels hun huid missen; ze zijn als individu meestal niet herkenbaar meer. Anonimiteit maakt veel dragelijk. Dan is de mens weer ouderwets dier. Vee.

In de winkel van het Rijksmuseum zijn pluchen versies van de Braziliaanse dieren te koop. Ik ga daar een capibara kopen en flink knuffelen, zodat hij steeds minder op andere capibara’s gaat lijken. Bij een individu hoort ook een naam. Ik zal hem geen Frans noemen.

is redacteur cultuur