Genfout bij sikkelcelanemie is herstelbaar

Geneeskunde

Menselijke bloedstamcellen zijn met de nieuwe crispr-techniek gerepareerd. Proeven bij mensen wachten op veiligheidstests.

Een eerste stap in de toekomst van ‘genoomchirugie’ is gezet. Amerikaanse wetenschappers hebben de genafwijking die de ernstige erfelijke ziekte sikkelcelanemie veroorzaakt, gerepareerd met de zogeheten crispr-cas-technologie. Dat is een techniek waarmee met grote precisie veranderingen in het DNA kunnen worden aangebracht. De gerepareerde bloedstamcellen van patiënten bleken langdurig te functioneren, in muizen. De onderzoekers onder leiding van Jacob Corn van de University of California in Berkeley schreven dat woensdag in Science Translational Medicine.

Proeven met mensen zijn nog niet gedaan. De crispr-cas-technologie is nog zo nieuw dat eerst beter moet worden onderzocht of de methode veilig is. De muizenproeven zijn de opmaat daarvan. De veranderde bloedstamcellen die bij muizen werden ingespoten bleven zeker vier maanden in leven. Vertaald naar patiënten, die hun eigen bewerkte bloedstamcellen zouden terugkrijgen, moet dat voldoende zijn om hen te verlossen van hun sikkelcelanemie, schrijven de onderzoekers.

Sikkelcelanemie is een ernstige aangeboren afwijking. Eén mutatie in het gen voor een hemoglobine-eiwit (nodig voor het zuurstoftransport in rode bloedcellen) is bepalend. De licht gewijzigde vorm van hemoglobine kan bij een zuurstoftekort gaan klonteren in rode bloedcellen, waardoor ronde rode bloedcellen sikkelvormig worden. Sikkelcellen gaan veel minder lang mee dan gezonde rode bloedcellen. Ze beschadigen bloedvatwanden en verstoppen de haarvaten. Dat leidt naast een chronische bloedarmoede, ook tot aanvallen van hevige pijn in de borst en ledematen, en voortschrijdende schade aan organen als hersenen, longen en nieren. Voor Afro-Amerikanen, een groep waarbij deze aandoening veel voorkomt, is de levensverwachting wel dertig jaar korter als ze sikkelcelanemie hebben.

Tot nu toe is de enige manier om sikkelcelanemie blijvend te genezen een beenmergtransplantatie, waarbij de bloedstamcellen in het beenmerg vervangen worden door die van een donor. Maar vanwege de risico’s van afstoting en andere ernstige bijwerkingen die hieraan kleven, wordt die ingreep niet vaak toegepast.

De hoop is gericht op gentherapie om de fout in het DNA te herstellen. Er zijn al klinische studies aan de gang met virussen die een goede kopie van het hemoglobinegen afleveren in de bloedstamcellen van patiënten. Maar met die techniek is niet precies te bepalen waar dat gen wordt ingebouwd, wat mogelijk onverwachte effecten kan geven. Met crispr-cas in de ingreep in het DNA preciezer, chirurgisch in feite, want de gewraakte mutatie wordt er letterlijk uitgesneden en vervangen.

De vraag is wanneer de eerste proeven met patiënten beginnen. Wereldwijd zijn er honderdduizenden mensen met sikkelcelanemie.