Column

Voor overheidsgeweld zijn niet voor niets regels

©

De mensenrechten hebben hun langste tijd gehad. Voor staten is het lastig dat mensenrechten het gebruik van overheidsgeweld aan banden leggen, en dus willen landen als Engeland en Nederland ervan af. Macht uitoefenen zonder aan rechtsregels gebonden te zijn: het is de droom van iedere onverstandige overheid.

De Britse premier Theresa May heeft aangekondigd de mensenrechtenverdragen op te zeggen. Dit om te voorkomen dat Britse soldaten opnieuw moeten terechtstaan wegens verdenking van mishandeling en moord, zoals gebeurde na aanwezigheid van de Britse troepen in Irak. Tegelijk opende May tijdens een partijconferentie de aanval op degenen die in dit soort strafzaken optreden. „We zullen in geen enkele toekomst ooit nog toestaan dat die activistische, linkse mensenrechtenadvocaten de allerdapperste mannen en vrouwen van onze legertroepen beleren en lastig vallen.”

In Nederland leven al lang plannen om het Europese mensenrechtenverdrag op te zeggen. Het is de vraag of dat zin heeft zonder tegelijk ook uit de Europese Unie te stappen, maar partijen nemen er soms alvast voorschot op. De VVD bracht bij de presentatie van haar nieuwe programma net zo’n boodschap als Theresa May: „Agenten worden niet aangemerkt als verdachte in een onderzoek naar gebruik van geweld.” De formulering klinkt op zich verstandig genoeg – feitenonderzoek is beter dan strafrechtelijke vervolging. Maar eerder dit jaar liet Mark Rutte op een partijcongres weten ook in feitenonderzoek eigenlijk geen zin te hebben. „Als agenten hun wapen trekken gaan we er voortaan dus vanuit dat het nodig was.”

Als je kijkt naar het recente rumoer rondom politiegeweld, zijn dit opmerkelijke signalen. In de Verenigde Staten zijn straatrellen losgebarsten nadat de politie burgers doodschoot; in Nederland zijn strenge officiële uitspraken gedaan over buitensporig geweld. Laten we eens kijken naar de zaken rond Mitch Henriquez en Jerry Afriyie. Volgens intern onderzoek is de dood van Mitch Henriquez te wijten aan ernstig plichtsverzuim van agenten. Volgens de rechter is de aanhouding van activist Jerry Afriyie bij een Sinterklaasintocht „onnodig fors” geweest.

Het oordeel over het teveel aan geweld heeft niettemin in beide gevallen weinig gevolgen. De agenten die Henriquez in een nekklem namen en in slechte conditie in een politiewagen stopten, hebben meteen na zijn dood van hun korpschef te horen gekregen dat ze niet zouden worden ontslagen, „wat er ook gebeurt”. En nadat Afriyie tweemaal, volgens Ombudsman en rechter, met te fors geweld werd aangehouden, wil het Openbaar Ministerie nu toch in hoger beroep afdwingen dat hij wordt bestraft omdat hij heeft teruggeknepen.

Laat er geen twijfel over bestaan: de overheid mag geweld gebruiken. Het leger zal in oorlogssituaties soms wel moeten. En ook politieagenten komen er vaak niet onder uit – een beetje knijpen moet in zo’n geval niet meteen tot een rechtszaak leiden. Maar dan natuurlijk ook niet als de arrestant in paniek terugknijpt. En in de gevallen waarin serieuze schade agenten niet te verwijten is, mag je wel een juiste afhandeling van ze verwachten. Een ambulance bellen als ze zien dat een arrestant er slecht aan toe is. Zich na iemands dood verantwoorden.

De kritiek op Theresa May kwam vorige week niet alleen van de activistische, linkse advocaten. Het Europese mensenrechtenverdrag werd vooral fel bepleit door de vader van een vrouwelijke soldaat die was doodgeschoten tijdens een training. Zonder beroep op het verdrag krijgen families nooit de toedracht te horen van zulke gebeurtenissen, zei hij.

Toen ik dit voorjaar in Colombia was, hing een ‘nee’ tegen het referendum in de lucht. Niet omdat een volk altijd nee zegt tegen referenda. Het nee lokte omdat een samenleving de toedracht wil kennen van gewelddaden en omdat overgangsrecht van daders eist verantwoordelijkheid op zich te nemen. Hoewel de internationale gemeenschap er voorzichtig voorstander van was de leden van de FARC in de nieuwe constellatie geen straf maar politieke macht te geven, was de Colombiaanse bevolking erg sceptisch, en de activistische, linkse advocaten van de Human Right Watch waren er tegen.

Legitimatie van geweld: het is geen simpel onderwerp. Voor overheidsgeweld en geweld in oorlogssituaties zijn niet voor niets regels. De mensheid is hardhandig, maar hoe hardhandig is acceptabel? Wie mag wat doen tegen wie? En hoe handel je geweld na afloop af? Mark Rutte en Theresa May kunnen onderzoek naar sterfgevallen overboord gooien omdat het lastig is, maar lastig is precies de bedoeling. Je komt nooit achter de ware toedracht door lachend uit te roepen dat alles vast wel oké ging.

Maxim Februari is jurist en schrijver. Deze column is wekelijks.