Ook aap weet wat een ander weet

Biologie

Jezelf kunnen verplaatsen in een ander werd gezien als iets menselijks. Maar ook mensapen kunnen het, leert een slimme proef.

Apen hebben door dat mensen soms op basis van verkeerde info handelen. Foto MPI-EVA

Een raadseltje: Tom verstopt een chocoladereep in een keukenkastje. Als Tom naar buiten gaat, verplaatst zijn moeder de reep naar een lade. Tom komt terug. Waar zal Tom gaan zoeken?

Een driejarig kind zal zeggen: in de lade, want daar ligt de chocola! Maar een vier- of vijfjarige geeft het goede antwoord zegt: in het keukenkastje, want daar dénkt Tom dat de chocolade ligt.

‘Weten wat een ander weet’ is iets wat kinderen zich eigen maken naarmate ze ouder worden. Dit werd lang gezien als iets uniek menselijks. Maar ook mensapen hebben dit vermogen.

Dat concludeerden primatologen uit Japan, Duitsland en de VS vrijdag in Science, op basis van een experiment met chimpansees, bonobo’s en orang-oetans. De apen keken filmpjes die ‘veraapte’ varianten waren op het chocoladescenario. In één filmpje verstopte een acteur in apenpak zich bijvoorbeeld in een hooibaal.

Chimpansee kijkt hooibaailfilmpje. Rode bolletjes geven aan waar de chimp linksboven naar kijkt. Tekst gaat verder onder de video.

Psychologen noemen het vermogen om je in te leven in de behoeften en overtuigingen van een ander theory of mind. Bij mensen is die theory of mind extreem ontwikkeld. ‘Ik weet dat jij weet dat ik het weet’ is een complexe bewering die de meeste mensen meteen zullen snappen.

Mensapen beheersen sommige aspecten van een theory of mind. Uit een klassieke proef uit 2001 van primatologen Brian Hare en Michael Tomasello bleek dat chimpansees weten wat een ander níét weet. Hare en Tomasello lieten zien dat chimpansees eerder verstopt voedsel durven te verzamelen als ze weten dat een andere chimp daar niks van weet.

Maar mensapen faalden tot nu toe voor proefjes waarbij getest werd of ze snapten dat een ander verkeerde informatie heeft, zoals in het chocoladevoorbeeld. Dat waren proeven waarbij een mens onterecht dacht dat een bepaalde doos een beloning bevatte.

King Kong in apenpak

Het primatologenteam (onder leiding van Tomasello) testte nu de theory of mind van apen op een andere manier. Ze lieten dierentuinapen naar filmpjes kijken terwijl ze hun blik volgden met een eyetracker. De primatologen hadden twee filmpjes opgenomen: eentje waarin een mens toekijkt terwijl een acteur in apenpak (‘King Kong’) zichzelf verstopt in een hooibaal en eentje waarbij een acteur een steen onder een doos verstopt. Als de toekijker verdwijnt, vlucht de acteur uit de hooibaal of haalt hij de steen uit de doos. Daarna keert de toekijker terug. Wat zal hij doen?

De apen die deze filmpjes zagen, keken vaker eerst naar de plek waar de acteur of steen even daarvoor zat of lag. Ze hadden dus door dat de toekijker verkeerde informatie had en op de foute plek zou zoeken. De onderzoekers concluderen dat mensapen theory of mind gedeeltelijk beheersen.

De apen mochten intussen vruchtensap lurken, zodat ze het filmpje zouden afkijken. Eyetrackers zijn eerder met succes gebruikt om theory of mind bij kinderen te onderzoeken. Want hoewel driejarigen het verkeerde antwoord geven in de chocoladeproef, kijken ze wel als eerste naar de plek waar Tom gaat zoeken: het keukenkastje. Waarschijnlijk missen ze de taalvaardigheid om de vraag goed te begrijpen of beantwoorden.

„Een doorbraak”, schrijft de Nederlands-Amerikaanse primatoloog Frans de Waal in een begeleidend commentaar in Science. Theory of mind is vaak gezien als ‘alles of niets’, maar volgens De Waal kan het net zo goed uit kleinere brokken bestaan. Dan is het niet zo gek dat apen, die in complexe groepen leven, proberen af te leiden en anticiperen op wat anderen weten. „Niemand kan gedachtenlezen”, schrijft De Waal. „Maar wat we wel kunnen – en apen blijkbaar ook – is lichamen lezen.”