‘Hard-boiled’ voorbeeld voor veel jonge verslaggevers

Overleden Friso Endt (1923-2016)

Toen veel journalisten nog braaf het gezag volgden, durfde Friso Endt al ‘brutale’ vragen te stellen. Dankzij hem kwam de Lockheed-affaire aan het licht.

Journalist Foto boven Vincent Mentzel

Hij was met zijn enthousiasme voor het vak en harde, directe manier van vragen stellen een voorbeeld voor veel jonge verslaggevers; het archetype hard-boiled reporter naar Amerikaans model, in een tijd dat Nederlandse journalisten over het algemeen braaf optekenden wat gezagsdragers te vertellen hadden.

Journalist Friso Endt, die op 93-jarige leeftijd is overleden, maakte naam met talloze nieuwsverhalen en reportages in Nederlandse en buitenlandse kranten en weekbladen, gedurende een periode van bijna vijftig jaar.

Endt was nieuwsjager in hart en nieren. Hij schreef voor Het Parool en later NRC Handelsblad, voor de Britse kranten News Chronicle, Daily Mirror en Daily Herald en voor de Amerikaanse weekbladen Time/Life en Newsweek. Hij beschikte, mede door zijn nieuwsgaring voor tal van printmedia in de Angelsaksische wereld, over een uitgebreid internationaal bronnennetwerk.

Bekend werd hij met artikelen over het Koninklijk Huis, reportages over de Watersnoodramp van februari 1953, verslaggeving over de moord op de Amerikaanse president Kennedy, portretten van nieuwsmakers (onder anderen Johan Cruijff voor Time) en verhalen over de zakenwereld. Na zijn vroegtijdige pensionering midden jaren tachtig begon hij een eigen publicatie in drukvorm: Friso Endt’s Business Report, een nieuwsblad speciaal gericht op de top van bedrijfsleven, politiek en overheid.

Greet Hofmans

Echt naam maakte Endt in de jaren vijftig, met zijn berichtgeving over de gevolgen van een ernstige crisis in het Koninklijk Huis: de zogeheten Greet Hofmans-affaire, genoemd naar een gebedsgenezeres die koningin Juliana adviseerde, zeer tegen de zin van haar echtgenoot prins Bernhard.

In de jaren zeventig was Endt een van de verslaggevers die het Bernhard moeilijk maakten toen die onder vuur kwam te liggen omdat hij ruim 1 miljoen dollar smeergeld van de Amerikaanse vliegtuigproducent Lockheed zou hebben aangenomen.

Endt deed op een sleutelmoment in deze internationale kwestie verslag vanaf een managementforum in Davos. Daar was ook prins Bernhard aanwezig, die tot in de gangen van zijn hotel door de hardnekkig aanhoudende verslaggever van NRC Handelsblad en Newsweek werd lastiggevallen. Endt bleef hem vragen naar de mogelijkheid van steekpenningen. „Ik sta hierboven”, reageerde de prins. Waarop Endt de later gevleugeld geworden tekst uitsprak: „U hoeft maar vier woorden te zeggen: het is niet waar”. Prins Bernhard repliceerde: „Dat kan ik niet zeggen, dat ga ik niet zeggen.”

Bevestiging van Bernhard

Endt legde de reactie van de prins uit als een impliciete bevestiging en belde zijn bevindingen door aan de redacties in Rotterdam en New York. Daar was van publicatie vooralsnog geen sprake. NRC Handelsblad had al eerder en met succes verslaggevers op Bernhard en Lockheed af gestuurd; Newsweek publiceerde na onderzoek een week later. Friso Endt was met zijn optreden in Davos een van de journalisten die de geruchten over het Lockheed-schandaal – met in Nederland prins Bernhard in het epicentrum – in een stroomversnelling brachten.

Endt had een scherp oog voor jong talent, dat hij als oudere verslaggever maar al te graag iets wilde leren. Tijdens een achtergrondgesprek met de directie van een wankelend Nederlands bedrijvenconglomeraat begon hij de bestuurders onverwachte en confronterende vragen te stellen. Een van directieleden reageerde geschokt: „Dit is hondsbrutaal, dat had ik van uw krant niet verwacht.”

Na afloop van deze ongemakkelijke zitting zei Endt grijnzend tegen zijn jonge collega: „Ze moeten wel een beetje bang voor je zijn.”

Friso Endt diende tot in de eerste helft van de jaren tachtig bij NRC Handelsblad. Hij was kort chef van de redactie economie. Maar journalistiek management was aan hem niet besteed. Hij wilde de straat weer op en liet de krant visitekaartjes drukken met daarop de trotse aanduiding Business Editor: waarschijnlijk de eerste en tot dat moment enige in Nederland.