En toch moet de boer wijken voor de geul

Uiterwaarden In Heesselt, aan de Waal, steggelden bewoners jarenlang met Rijkswaterstaat over de aanleg van een geul. Is er naar hun grieven geluisterd?

De 76-jarige boer Wim van Wetten moet zijn land verkopen. Hij gaat niet zomaar. Foto's Merlin Daleman

Ze groeten elkaar nog wel, de inwoners van het dorp Heesselt langs de Waal. Maar er is veel onenigheid over de herinrichting van de uiterwaarden, een project dat Rijkswaterstaat binnenkort, bijna twintig jaar na de eerste plannen, gaat uitvoeren. Twee voormalige zandwinplassen worden omgevormd en uitgebreid tot een nevengeul, die de rivier bij hoogwater meer ruimte moet geven. Bovendien komt er ‘nieuwe natuur’ in de uiterwaarden, waarvoor boerenland moet wijken.

Sommige inwoners zijn boos en teleurgesteld over wat er te gebeuren staat. „Ik baal als ik bedenk hoeveel energie wij hebben gestoken in de inspraak op de plannen”, vertelt Colette van den Heuvel, zittend in de zon op het terras van haar woning in de uiterwaarden, met fraai uitzicht over de weilanden en de Waal. „Op zondagmiddag hadden we geen tijd voor onze vier dochters, omdat we over de papieren gebogen zaten. En dan te bedenken dat die inspraak geen zin heeft gehad. Wij voelen ons voor de gek gehouden. De procesgang is niet eerlijk geweest. Achteraf bezien had ik liever gehad dat Rijkswaterstaat gewoon z’n zin had doorgedreven zonder inspraak. Alles beter dan deze schijninspraak.”

De boer moet zijn land verkopen

De familie Van den Heuvel kan in de uiterwaarden blijven wonen, dat nog wel. Op enkele honderden meters afstand woont de 76-jarige boer Wim van Wetten. Die moet land verkopen. „Zijn grond hebben we nodig. Daar is echt niks aan te doen”, zegt omgevingsmanager Tonny Arissen van Rijkswaterstaat. De boer is kwaad. Hij weigerde zijn grond minnelijk te verkopen voor wat hij beschouwt als „werkverschaffing”; een project dat nergens voor nodig is, volgens hem, en dat alleen maar veel geld kost. „Een project als dit is goed om aannemers aan het werk te houden. Het is net zoiets als de Betuwelijn. Die brengt toch ook niks op?” Inmiddels lopen de onderhandelingen voor een onteigening. Van Wetten: „Ik heb in al die jaren een groot bedrag aan proceskosten uitgegeven. Een jonge boer had waarschijnlijk allang ingestemd. Maar ik strijd door. Ze zullen de grond niet voor niks krijgen.”

De tegenstanders betwisten de waarde van de ‘nieuwe natuur’, zoals ooibossen en moerassen, als die in plaats komt van de geliefde weidelandschappen, en ze trekken nut en noodzaak van meer ruimte voor de Waal in twijfel.

1110BINpaperassen

Is die nevengeul wel nodig?

Bij dat laatste voelen ze zich gesteund door recent onderzoek van Wageningen Universiteit naar een verwant, maar veel groter project: de aanleg van een geheel nieuwe bypass van de Waal bij Varik, enkele kilometers verderop. In dat onderzoek, verricht in opdracht van tegenstanders, staat dat die aanleg gerechtvaardigd wordt door te stellen dat Nederland in het jaar 2100 rekening moet houden met een afvoer van 18.000 kubieke meter water per seconde bij Lobith, vele duizenden kubieke meters meer dan nu. Maar de onderbouwing van zulke prognoses zou „ontoereikend” en „onvoldoende transparant” zijn.

Zo hebben de tegenstanders in Heesselt een lange rij grieven. Maar Rijkswaterstaat kan het allemaal uitleggen. „Er zijn een paar mensen mordicus tegen de plannen. Zij verwerpen alle alternatieven die wij hebben gemaakt, deels omdat zij zich in hun eigen belang geschaad voelen”, zegt omgevingsmanager Arissen. „Wij hebben zo veel mogelijk rekening gehouden met de wensen van allerlei mensen. We verwerken hun visies in een databank, om steeds te kunnen terugzien of we zorgvuldig genoeg handelen. Dat de mensen tegenstander blijven, is dan jammer.”

Maar is de nevengeul niet overbodig, omdat door het verlagen van de kribben in de Waal er al voldoende verlaging van de waterstand is bereikt? Nee, zegt Arissen. „De maatregelen in Heesselt zijn bedoeld voor de langere termijn.”

Is het maken van nieuwe natuur er later met de haren bijgesleept? Nee. „Dit plan draagt bij aan het maken van zevenduizend hectare natuur in alle Nederlandse uiterwaarden.”

Is het niet vreemd te stellen dat boeren straks gerust hun vee kunnen weiden, terwijl dit in de praktijk onmogelijk is omdat je bijvoorbeeld geen mest mag uitrijden en geen koeien mag ontwormen? Nee, aldus Arissen. „Het gaat om agrarisch natuurbeheer. Daar horen bepaalde voorwaarden bij.”

111016BIN_heesselt

Het pontje sneuvelde ook al

En waarom is de bevolking van Heesselt aanvankelijk blij gemaakt met de belofte dat er een brug of een trekpontje zou komen over de nevengeul? „Een brug bleek technisch onmogelijk. Of dat zou heel erg duur worden. De politiek had juist besloten dat er een sobere uitvoering van het plan zou komen.” Het plan kost nu ongeveer dertig miljoen euro. Een trekpontje bleek ook niet haalbaar. „We hebben het over een honderdzestig meter brede geul, met fluctuaties in de waterstanden van vier meter. Je moet er niet aan denken dat mensen halverwege vast komen te zitten. We hebben omwonenden gevraagd om mee te denken over een alternatief.”

En verdient Rijkswaterstaat niet grof geld aan het verkopen van zand en klei die onder de weilanden van boer Van Wetten worden gewonnen voor de nevengeul? „We hadden ervoor kunnen kiezen diep te graven en het zand en de klei commercieel te winnen. Dat gaan we niet doen. We graven niet dieper dan nodig is voor de geul. Het zand en de klei die daarbij vrijkomen, leveren geld op. Dat is verrekend in de projectkosten.”

Er is geluisterd, vindt de wethouder

De ernstigste grief betreft dat er met de inspraak van omwonenden niets is gedaan. Of dat echt zo is, staat te bezien. „We hebben tien jaar gepraat in een adviesgroep en daar is uiteindelijk een compromis uit gekomen”, vertelt wethouder Teus Kool (SGP) van de gemeente Neerijnen, waar Heesselt onder valt. In die groep praatten Rijkswaterstaat, Staatsbosbeheer, milieugroepen, bestuurders en omwonenden, onder wie ook de man van Colette van den Heuvel en boer Van Wetten. Wethouder Kool: „Ooit was het plan om van de uiterwaarden grootschalige natuur te maken. Dat is van tafel. Wij wilden dat niet. De omwonenden gaven de voorkeur aan behoud van het kleinschalige cultuurlandschap, met weilanden.”

Kool is redelijk tevreden over het plan dat er nu ligt. „We kwamen van ver. Iedereen heeft water bij de wijn gedaan. Niet iedereen heeft zijn zin gekregen. Maar we hebben als gemeente het bestemmingsplan uiteindelijk veranderd, onder voorwaarde dat het onderhoud van het gebied zou worden gegarandeerd.” Zodat, verwacht de gemeente, het gebied er straks mooier uitziet dan nu. Met ruimte om te wandelen en te vissen. Om te zwemmen en te picknicken.

Tegenstand van een kleine groep

Ook Corry Derksen verwacht dat het gebied zal opknappen. Derksen, sinds achttien jaar woonachtig in Heesselt, heeft eveneens meegepraat over de plannen. „Ik ben er niet tegen.” Zij deed dertien jaar geleden al, in opdracht van Rijkswaterstaat, onderzoek naar de ‘beleving’ van het gebied onder omwonenden, en denkt dat daar wel degelijk rekening mee is gehouden. „Ik ben ervan overtuigd dat het mooi wordt.”

Het spijt haar dat „notoire tegenstanders” zo fel uit de hoek komen. „U moest eens weten hoeveel tegenstand van een kleine groep er is geweest.” Er zijn infame brieven geschreven, zegt ze, er zijn dubieuze enquêtes gehouden. Plus: „schaamteloze beschuldigingen” aan het adres van Rijkswaterstaat. „Zo ga je niet om met mensen die gewoon hun werk doen.”

De herinrichting van de Heesseltsche Uiterwaarden lijkt een voorbeeld van hoe het algemeen belang botst met het individueel belang. Van boer Van Wetten bijvoorbeeld. Die er niet om heeft gevraagd zijn vee te moeten verhuizen. Die grond moet kopen die duurder is dan de grond die hij nu heeft.

Wethouder Kool: „Dat is een probleem dat niemand voor hem kan oplossen. We kunnen hem toch moeilijk extra gemeenschapsgeld geven omdat we het zielig vinden?”