Onderwijs

Besturen heeft direct nut, Bildung niet en dat is maar goed ook.

Bildung is algemene, intellectuele vorming en dus per definitie niet praktisch.

Wilhelm von Humboldt Litographie Franz Krüger

Vorige week kwam het jongerenmanifest uit, een pleidooi voor meer onderwijs door vrijwel alle jongerenorganisaties samen. Daar komt ook dat bijzondere woord weer in voor: Bildung.
Wat verstaan de opstellers daaronder?
Eigenlijk alle extracurriculaire activiteiten van studenten. Dat kan volgens het manifest medezeggenschap zijn, een bestuursjaar of studie-ervaring in het buitenland. En ook vaardigheden ontwikkelen. Maar is bestuur eigenlijk wel Bildung? Volgens Wilhelm von Humboldt (1767-1835), die deze uitdrukking beroemd heeft gemaakt, niet.
Bildung komt van beeld en wijst op God die de mensen naar zijn eigen beeld heeft geschapen. De Middeleeuwse mysticus Meister Eckart gebruikte de uitdrukking het eerst: ,,het leren van gelatenheid” en dat was een ,,goddelijke zaak”.
Bij de Verlichting verdween de rol van de schepping en voortaan moest de mens zichzelf vormen. Volgens Von Humboldt gaat het om algemene kennis en een vorming van gezindheid en karakter ,,die niemand mag ontbreken”. Iedereen is pas goed vakman als hij ook buiten zijn beroep een verlicht mens en burger is. het gaat dus om algemene kennis en daarmee behoudt de vakman ,,altijd de vrijheid, zoals in het leven zo vaak gebeurt, van het ene tot het andere over te gaan”. De vrijheid dus om middenin je loopbaan van beroep te kunnen veranderen, klinkt modern. Een ,,gebildete” mens is daartoe in staat.
Een studentenbestuur is dus geen Bildung, net zomin als samen drinken. Klassieke talen zijn typisch Bildung, je leert er wat van maar er is geen concreet beroep dat je ermee kunt uitoefenen, behalve dan leraar of onderzoeker klassieke talen. Ze verdwijnen ook langzaam uit het internationale curriculum, in Nederland houden ze nog stand als argument voor een apart gymnasium. Het samen bestuderen van de relativiteitsleer of de geschiedenis van de mensenrechten is net zo goed Bildung. Het is nuttig dat studenten dat doen, ook om over te kunnen stappen op andere loopbanen. Allerlei deskundigen hebben het in hun Ted-talks over de vakken van de toekomst maar ook zij weten niet hoe die eruit ziet.
Zo sluipt het nutsdenken niet alleen in de wetenschap maar ook in de Nederlandse Bildung. Amsterdam heeft de Bildung Academie voor studenten die aan het einde van hun studie een half jaar gevormd willen worden. De Socratische sessies die daar worden gehouden en reflecties over religie zijn Bildung maar het werken aan ,,een concrete oplossing voor de afvalproblematiek” niet. Dat is mooi, maar geen Bildung, misschien verward met het Engelse Building.
Je hoopt dat studenten door Bildung betere mensen worden. Helaas niet altijd. Toen Hitler werd gekozen, was Duitsland het meest gebildete land ter wereld. Het is niet zoals Von Humboldt het zich had voorgesteld.
Met Bildung worden mensen niet vanzelf goed. Misbruik is mogelijk.

Blogger

Maarten Huygen

Maarten Huygen is redacteur onderwijs. Hiervoor was hij onder andere chef opinie, commentator en verslaggever voor NRC. Hij woonde 11 jaar in Washington, in de vroege jaren tachtig voor omroepen en bladen, in de vroege jaren negentig voor NRC.