Recensie

DNA, kaas & intelligentie: de kleine foutjes die gaan storen

Zodra Dick Swaab zich waagt aan de fysiologie, slaat hij nogal eens de plank mis. De kleine fouten wekken twijfel over de andere feiten in zijn boek.

Foto: Merlijn Doomernik

Hersenonderzoeker Dick Swaab beweegt zich in zijn boek graag buiten zijn vakgebied. Dat gaat niet altijd goed. „Dick Swaab zegt het zonder blozen: je wordt slimmer van Mozart”, twitterde hoogleraar muziekcognitie Henkjan Honing afgelopen maandag over een interview dat Swaab bij Paul Witteman gaf. Swaab is ook in zijn boek weg van Mozart.

Honing gaf een college bij de Universiteit van Nederland over het vermeende Mozart-effect. Hij laat zien dat 20 jaar geleden voor muziek van Mozart is uitgezocht dat tien minuten luisteren je slimmer maakt. Maar dat daarna Sibelius en blurgeluiden hetzelfde effect hadden. Alle muziek waar je stemming van verbetert, is goed. Het ligt niet aan de muziek, maar aan je stemming.

Wie wat meer weet van fysiologie komt al lezende de volgende fouten tegen. Het zijn details, maar storende details. En ze zaaien twijfel over de andere feiten in het boek.

1 Nieuwe mutaties

„Gemiddeld krijgt ieder kind één nieuw foutje in zijn DNA mee. Meestal zijn dat onschuldige mutaties”, schrijft Swaab. Swaab zit er een factor 30 tot 50 naast. Een kind van een 20-jarige vader heeft gemiddeld 32 van die mutaties. Die van een 40-jarige vader heeft er gemiddeld 54. Dat bleek in 2015 uit Nederlands onderzoek.

2 Downsyndroom

Swaab noemt het downsyndroom een gevolg van een genmutatie bij de moeder, maar het is een chromosoomverdubbeling. Dat is een enorm grootteverschil. Chromosoomverdubbelingen zijn zichtbaar door een microscoop. Genmutaties zijn onzichtbaar – daarvoor moet je DNA-volgorden analyseren.

3 Intelligentie

„In volwassenheid is het IQ zeer stabiel”, aldus Swaab. In werkelijkheid líjkt het IQ van een volwassene stabiel, maar dat komt doordat het IQ voor opeenvolgende leeftijdsgroepen wordt genormeerd op een gemiddelde van 100. Ouder wordende mensen scoren slechter op IQ-testonderdelen waarin geheugen en mentale soepelheid een rol spelen. Kennis en woordenschat nemen toe, maar dat compenseert niet. Het IQ daalt gestaag met de leeftijd.

4 Lactose-intolerantie

Swaab denkt een leuke grap te maken over lactose-intolerantie. Blanke Europeanen kunnen ook als ze volwassen zijn nog lactose verteren. Lactose is de suiker in melk. De meeste volwassenen op de wereld verliezen het lactose-splitsende enzym als ze geen moedermelk meer drinken. Zij krijgen darmproblemen als ze melk drinken. „Daarom was het een slecht idee van mij om bij mijn eerste reizen naar China mooie rood ingepakte bolletjes Goudse kaas als cadeautje mee te nemen. Die zullen heel wat diarree hebben veroorzaakt!” Echt niet. „In Nederlandse harde kaas, zoals Goudse kaas, zit geen lactose. Dit komt doordat de lactose tijdens de rijping van de kaas volledig wordt afgebroken”, schrijft het Voedingscentrum.

5 Epigenetica

Swaab geeft een verkeerde uitleg van epigenetica, een tamelijk kort geleden ontdekt mechanisme dat genen activeert en stillegt, zonder de erfelijke code zelf te veranderen. De epigenetische verandering kan overerven van ouder op kind.

Swaab schrijft dat het „veranderingen van het DNA (zijn) die geïnduceerd zijn door de omgeving waardoor genen voorgoed het zwijgen wordt opgelegd of juist geactiveerd worden.”

Maar een epigenetische verandering is niet voorgoed. Het zijn ook lang niet allemaal veranderingen van het DNA, maar ook en misschien wel vooral van de eiwitten die het DNA ondersteunen (de histonen). En het ergste: onder Swaabs definitie vallen ook de traditionele mutaties in de erfelijke code in het DNA, want dat zijn ook veranderingen „van het DNA”.

6 Eiwitschade

„Ons DNA en onze eiwitten lopen tijdens het leven weliswaar voortdurend oxidatieschade op, maar die is door moleculaire herstelmechanismen weer voor het grootste deel te repareren.” Als Swaab uit die zin de eiwitten had weggelaten was er niets aan de hand. Maar eiwitten worden afgebroken en opnieuw gemaakt als ze kapot zijn. Als dat niet gebeurt, hopen ze zich op en zijn dan medeschuldig aan alzheimer, parkinson en andere vervelende ziekten. Repareren gebeurt alleen met DNA.

7 Stamcellen

Overal in ons lichaam groeien voortdurend nieuwe huid-, lever-, bot-, bloed-, darm- en spiercellen uit stamcellen. Swaab zit dan ook fout met de zin: „De evolutionaire ontwikkeling heeft ertoe geleid dat wij onze stamcellen gebruiken om kinderen te maken, in plaats van voor de reparatie van ons lichaam.”