Liften om in te werken

Nauwe verwanten

Bernard Hulsman bespreekt architectuurontwerpen die op elkaar lijken. Vandaag: liften die als werkruimte dienen.

De bijzonderste lift ter wereld zit in het voormalige hoofdkantoor van de schoenenfabriek Bata in het Tsjechische Zlin. In deze modernistische toren – bij de oplevering in 1932 was het Batakantoor met ruim 77 meter het hoogste gebouw van Tsjechoslowakije – liet directeur Tomas Bata een grote kantoorlift bouwen.

Drie doelen diende de lift van ruim zes bij zes meter. Hij verbond de zestien verdiepingen van de toren, fungeerde als kantoor en was een panopticum, een punt vanwaar de directeur het hele kantoorgebouw kon zien. De hele dag ging Bata’s kantoorlift op en neer, zodat hij de werknemers op alle verdiepingen in de gaten kon houden. Bata’s liftkantoor, dat in 2004 werd gerenoveerd en nu onderdeel is van het schoenenmuseum in Zlin, was een luxe-kantoor, met houten meubelen en lambriseringen, airconditioning en een grote wastafel.

66 jaar na Bata’s kantoorlift baarden Rem Koolhaas en zijn Office for Metropolitan Architecture (OMA) opzien met een soortgelijke lift in een villa in Bordeaux. Koolhaas ontwierp het huis, dat door het Amerikaanse tijdschrift Time werd uitgeroepen tot het ‘beste ontwerp van 1998’, voor een invalide uitgever in een rolstoel en zijn gezin. Bekendste onderdeel van het huis is de lift in het hart, die tevens als werkruimte dient.

De lift in de villa in Bordeaux is een spartaanse versie van die in Bata’s hoofdkantoor. Het is alsof Koolhaas zich bij het ontwerpen heeft afgevraagd: wat is een lift nu in wezen? Geen gezellige houten hut is Koolhaas werkruimtelift geworden, maar een dikke betonplaat op een metalen uitschuifbare paal. Op de plaat staan een stoel en een tafel, meer niet.

Over het wonen in en het schoonmaken van het huis in Bordeaux hebben de Franse documentairemakers Ila Bêka en Louise Lemoîne in 2008, een paar jaar na het overlijden van de uitgever, een grappige film gemaakt: Koolhaas Houselife. Vooral het schoonmaken bleek een lastige klus. Voor schoonmaakster Guadaloupe Acedo was het omhoogzeulen van een grote stofzuiger over een smalle wenteltrap bijvoorbeeld a hell of a job. De lift gebruikte ze niet, vertelde ze. Dat had ze één keer gedaan en toen kwam ze vast te zitten in de lift, zodat ze door de boekenkasten die een wand langs de lift vormen naar buiten moest kruipen.

Koolhaas reageerde laconiek toen de filmers hem de tekortkomingen van het huis voorlegden. „Hier botsen twee systemen”, zei hij. „Een soort platonisch begrip van schoonmaken en een platonisch begrip van architectuur.”