Recensie

Hij was het toonbeeld van detail en kalmte

Expositie
Overhandiging van de oorkonde van

Een overeenkomst tussen de Italiaanse schilder Caravaggio en zijn 45 jaar jongere Hollandse vakgenoot Caesar van Everdingen is beider heethoofdigheid. Caravaggio heeft op de kaatsbaan van Rome zijn tegenstander vermoord, Van Everdingen ontsnapte in Alkmaar net aan dat lot. Het is dat zijn opponent geen pistool bij zich had, anders had hij hem gewis ‘doot geschoten als een hont’.

De vaak geopperde hypothese dat Caravaggio’s expressieve, naturalistische stijl met dramatische licht-donkerwerking samenhangt met een opvliegend karakter, wordt ontkracht door Van Everdingen. Diens werken zijn toonbeelden van kalmte, beheersing en idealiserende schoonheid. Stedelijk Museum Alkmaar toont met vijfendertig schilderijen het eerste monografische overzicht van de kunstenaar. In zijn tijd was hij, gezien zijn medewerking aan de decoratie van de prestigieuze Oranjezaal in Huis Ten Bosch, een succesvolle schilder. Maar net als veel andere kunstenaars uit de Gouden Eeuw die een later als ‘on-Hollands’ beoordeelde, classicistische stijl hanteerden, raakte hij in vergetelheid – om in de 20ste-eeuw te worden herontdekt.

Na Utrechtse leerjaren vestigde Van Everdingen (1616/1617-1678) zich in zijn geboortestad Alkmaar.

Contacten met schilder/architect Jacob van Campen brachten hem op het pad van de klassieke traditie en de Italiaanse renaissance. Via Van Campen, die het orgel van de Alkmaarse Grote Kerk had ontworpen, kreeg hij in 1641 de opdracht de meer dan negen meter hoge luiken van het instrument te mogen beschilderen. De scènes, ontleend aan het verhaal van de Bijbelse musicus koning David, zijn weergegeven met grote figuren die doen denken aan klassieke sculpturen. In de kerk zijn de schilderingen nu te zien: de orgelluiken worden voor de duur van de expositie af en toe gesloten om de schilderingen zichtbaar te maken.

De tentoonstelling biedt een prachtig overzicht van Van Everdingens veelzijdige thematiek: van portretten tot allegorieën, van mythologische voorstellingen tot historische scènes. Met zijn kenmerkende, zorgvuldige penseelstreek schildert hij zowel de details van stoffen en voorwerpen tot in de finesses als zijn statige figuren – vaak sensuele, goeddeels naakte vrouwen met kogelronde borsten. Opvallend is de inventiviteit waarmee Van Everdingen bruggen slaat naar de beschouwer. Zo heeft een ruim twee meter hoog schilderij van een historische ceremonie bij het Hoogheemraadschap van Rijnland een gedurfde compositie. De figuren blijven deels verscholen achter klassieke zuilen. Het perspectief houdt rekening met een lage positie van de toeschouwer, op wie het effect van het werk overdonderend moet zijn geweest.