Recensie

Elena Ferrante bestaat niet. Geef haar dus snel de Nobelprijs

Fortuin, Arjen 8-2013 045

Zestien jaar geleden achterhaalde ik met een collega dat achter het pseudoniem Marek van der Jagt de schrijver Arnon Grunberg schuilging. Dat zetten we in de krant en ik beschouw het nog steeds als mijn voornaamste literatuur-historische claim to fame. (U mag dit sneu vinden.)

Ik schrijf dit als disclaimer, want dit stukje gaat over een veel grotere ontmaskering, die van Elena Ferrante. Dit weekend maakte de Italiaanse financieel journalist Claudio Gatti aannemelijk dat achter het pseudoniem Ferrante de Romeinse vertaalster Anita Raja schuilging. Hoon was zijn deel: hij had de privacy van de auteur geschonden, hij begreep niets van literatuur. Bovendien, hier werd het echt interessant, de onthulling was een uiting van een van de centrale thema’s in Ferrantes werk: het aanhoudende verlangen van mannen om vrouwen het zwijgen op te leggen. De onvolprezen blogger ‘Lezeres des Vaderlands’ (een pseudoniem) voegde daar een verzwarende omstandigheid aan toe: ‘In Ferrante’s Napolitaanse romanserie is het verlangen om als autobiografisch persoon voorgoed te verdwijnen tot onderwerp van haar literatuur verheven.’ En dan banjert zo’n – afgaande op zijn stuk inderdaad aliteraire – Gatti erdoorheen.

Lees ook deze column van Ilja Leonard Pfeijffer: Elena Ferrante

Nu ben ik bereid te geloven dat Claudio Gatti een seksist is (Italiaanse man immers), maar ik vind niet dat hij veel heeft misdaan. Als je de publieke ruimte betreedt, kun je de vraag verwachten naar wie je eigenlijk bent. Daar hoef je niet op te antwoorden, maar ik denk niet dat je mensen kunt verbieden om te zoeken. Zeker niet als je, zoals Ferrante, wel (schriftelijke) interviews geeft.

Kennis over de kunstenaar kan ons helpen een kunstwerk te begrijpen, en ons zeker op het spoor zetten van interessante vragen. In dit geval: de boeken van Ferrante blijken niet autobiografisch te zijn, maar lijken dat wel te zijn. Ze spelen met de verwachtingen van de lezer, die rekent (of hoopt) op een waargebeurd verhaal. Ferrante had het in interviews over de ‘authenticiteit’ van haar werk. Die uitspraak is véél waardevoller nu ze met authenticiteit iets anders bedoeld blijkt te hebben dan ‘waargebeurd’. En wat te denken van het boek La frantumaglia dat Ferrante in 2003 publiceerde met ‘autobiografische documenten’? Dat is dus een roman, en Elena Ferrante een personage. De conclusie luidt dus: ‘Elena Ferrante bestaat niet.’ Raja is een nog veel grotere schrijver dan we dachten dat Ferrante was.

Vorige week werd de toekenning van de Nobelprijs plotseling een week uitgesteld. Ik zeg: ze waren het niet eens over Ferrante. Nu zal het comité een historische beslissing nemen en de prijs voor het eerst in de geschiedenis toekennen aan een personage – een personage dat ons als geen ander de kracht van de literatuur toonde: Elena Ferrante. En dan mag Claudio Gatti de cheque aan Anita Raja overhandigen.