Witte Helmen redden levens in de puinhopen van Syrië

De Witte Helmen, kanshebbers voor de Nobelprijs voor de Vrede, zijn met hun waarschuwings- en reddingswerk uitgegroeid tot een van de iconen van de oorlog in Syrië. „We proberen zoveel mogelijk mensen te redden”, zegt directeur James Le Mesurier.

James Le Mesurier wil weten wat voor vlees hij in de kuip heeft voordat hij vragen beantwoordt. De directeur en mede-oprichter van de Syria Civil Defence, beter bekend als de Witte Helmen, weet uit eigen ervaring dat informatie een wapen is.

De Witte Helmen, groepen Syrische burgers die andere Syriërs proberen te redden na bombardementen, zijn doelwit van een aanhoudende lastercampagne op sociale media. „Georganiseerd door zogenaamde onderzoeksjournalisten die dat helemaal niet zijn, maar die wel meerdere keren door Assad in Damascus zijn ontvangen”, zegt Le Mesurier, die zijn woorden voortdurend weegt.

De ongeveer drieduizend Witte Helmen werken vanuit 121 centra in Syrië. Ze staan op daken om aankomende helikopters met bommen te spotten en waarschuwen met sirenes. Na een aanval zijn ze vaak de eerste en enige hulpverleners ter plaatse die mensen onder het puin vandaan halen, verplegen en begraven. Op hun witte helmen hebben ze camera’s. Door de aangrijpende beelden die ze met de wereld delen via sociale media zijn ze uitgegroeid tot een van de iconen van de oorlog.

Twee weken geleden werd met behulp van die camera’s bewezen dat Russische gevechtsvliegtuigen tijdens de wapenstilstand een hulpkonvooi hadden gebombardeerd, wat zowel het Syrische regime als Moskou stellig ontkenden. Twee dagen later werden drie van de vier centra van de Witte Helmen in Aleppo gebombardeerd.

Wraak van de Russen? „Dat, of het grootste fucking toeval denkbaar”, zegt Le Mesurier snel en kwaad. Het is een van de weinige momenten dat hij emotie toont. De ex-militair runt May Day Rescue, een in Nederland geregistreerde stichting die de Witte Helmen ondersteunt. Dat gebeurt vanuit een kantoor in de hippe wijk Karaköy in Istanbul. Aan de bureau’s zitten hoofdzakelijk jonge Syriërs en Turken geconcentreerd te werken achter MacBooks. De kantoormascotte is reddingshond Baloo, een herder die met een tuigje om de wenteltrap op en af loopt.

Oranje brancards

In de hoek staat een stelling met gereedschappen voor reddingswerkers: slijptollen, boren in alle maten en koevoeten. Oranje brancards om gewonden en doden af te voeren. Aan de muren foto’s van reddingswerkers in actie in de puinhopen, dik onder het stof. Eind september kregen ze de prestigieuze Right Livelihood Award. Vrijdag wordt bekendgemaakt of ze de Nobelprijs voor de Vrede krijgen voor hun werk.

Een duidelijker bewijs van hun internationale heldenstatus is moeilijk denkbaar. Waarom dan toch zo defensief? „Sinds ongeveer een jaar is er een georganiseerde, zeer luidruchtige, inspanning om deze groep helden te ondermijnen. Trollen op sociale media en marginale blogs die veel aandacht krijgen in media als Russia Today publiceren fotomontages waarin ze suggereren dat de Witte Helmen een soort Al-Qaeda zijn.

„Er zijn genoeg mensen die naar dat soort foto’s kijken en alleen maar iemand met een baard zien. ‘Oh, een baard. Dat betekent dat ze moslims zijn. En dat betekent dat ze terroristen zijn. Dan zijn de Witte Helmen dus terroristen’. Ze schreeuwen van de daken dat de Witte Helmen terroristen zijn en dan moeten wij steeds bewijzen dat we dat niet zijn. Aan wie of wat moeten zij verantwoording afleggen?”

Jullie worden als deel van de oppositie gezien in Syrië doordat jullie alleen actief zijn in delen van het land waar de oppositie de dienst uit maakt.

„De teams reageren op luchtbombardementen op burgers. Die worden uitgevoerd door de Syrische regering en haar bondgenoten, waaronder de Russische regering. Ze rukken ook uit als andere groepen met mortieren of raketten schieten op gebieden met burgers. Dat wordt ook veroordeeld. Als de Witte Helmen zouden kunnen werken in regeringsgebieden zouden ze dat doen, maar dat kan niet. De regering noemt Witte Helmen terroristen.”

Hoe reageert u op de beschuldiging dat er overlap is met extremistische groepen, bijvoorbeeld doordat ex-strijders van die groepen bij de Witte Helmen zijn gegaan?

„Het zijn groepen mensen die voortkomen uit de samenlevingen waar ze actief zijn. Bakkers, bouwers, boeren, studenten, een paar voormalige brandweerlieden. Er zitten ook mensen bij die eerder in het conflict vochten, maar die hun wapens hebben neergelegd om bij de Witte Helmen te gaan.

„Het is belangrijk te onderkennen dat de oorlog in Syrië al zes jaar gaande is. Als mensen bij de Witte Helmen gaan, leggen ze een eed af dat ze zich inzetten om anderen te redden en ondertekenen ze een gedragscode. Die verbiedt ze politieke of gewapende groepen aan te hangen. Er zijn incidenten geweest waarbij iemand die gedragscode bijvoorbeeld heeft geschonden door in een uniform van de Witte Helmen deel te nemen aan een politieke betoging. Of door op camera in een uniform van de Witte Helmen dingen te zeggen die tegen die code ingaan. Die zijn ontslagen.”

Dat klinkt als een vrij drastische maatregel. Is het mogelijk neutraal te blijven in zulke zware oorlogsomstandigheden, terwijl je eigen familie wordt gebombardeerd?

„Er zijn hele proefschriften geschreven over de vraag of onpartijdigheid bestaat in 2016. Ik heb het antwoord niet. Ik zie vrijwilligers die buitengewoon werk doen in een context waarin er geen enkele organisatie is, inclusief de Verenigde Naties, waarvan de integriteit niet in twijfel is getrokken.”

Zijn jullie actief in de gebieden in Syrië die in handen zijn van de Koerdische YPD en de politieke tak daarvan PYD? Turkije ziet hen als vijand.

„De Witte Helmen zetten teams op waar ze vrij van politieke of militaire beïnvloeding kunnen functioneren . Ze zijn neutraal en onafhankelijk. In het verleden hebben we Koerdische teams opgericht en getraind. Maar helaas waren er instanties die eisten dat die teams trouw aan hen zworen. Helaas moesten die teams toen ontmanteld worden. De verliezer in dat alles is de burgerbevolking.”

Die instanties, was dat de PYD?

„Ik wil niet verder in details treden zodat er geen vergelding zal zijn tegen Koerdische teamleden die in die gebieden blijven werken.”

U gebruikt steeds het woord vrijwilligers. Klopt het dat ze tegenwoordig betaald krijgen?

„Ja, maar dat is geen salaris. Ze werken niet voor ons. Het is een honorarium van 150 dollar per maand. Dat is tegenwoordig in Syrië nog niet eens genoeg om een keer van te tanken. Het is een kleine bijdrage. Bedoeld om te helpen.”

De helmen hebben een camera. Verzamelen jullie bewijsmateriaal voor mogelijke vervolging van oorlogsmisdaden in de toekomst?

„De teams zijn neutraal en onpartijdig. Het is niet hun eerste doel om bewijs te verzamelen. Maar het is naar voren gekomen als een derde pilaar, naast preventie en redden en helpen herstellen. Busgers bombarderen is een schending van de mensenrechten. Als een team in actie komt en de camera aanzet vergaart het beelden van potentiële oorlogsmisdaden. Dat geven we door aan mensenrechtenorganisaties en de VN.

„Dit weekend nog kwam een team in actie bij een aanval met chloorgas. Toen zijn er ook samples genomen. Want de Syrische regering heeft beloofd dat het geen chemische wapens tegen de bevolking gebruikt en wij zien op de grond dat dit niet waar is.”

Ziet u nog een uitweg uit de oorlog?

„Oorlogen eindigen via politiek. En op dit moment lijkt een politiek einde aan deze crisis verder weg dan ooit. Dat betekent dat nog meer mensen om zullen komen. We zullen proberen er zoveel mogelijk te redden. En als het vechten stopt zullen we proberen te helpen opbouwen. We hebben drieduizend opgeleide mensen.”