Vluchtelingenman Guterres krijgt hoogste post VN

Secretaris-generaal

De VN zochten naar een vrouw uit Oost-Europa voor de opvolging van hoogste chef Ban Ki-moon. En kwamen uit bij Guterres.

Foto Rebecca Blackwell/AP

De voormalige premier van Portugal, António Guterres, wordt hoogstwaarschijnlijk de nieuwe secretaris-generaal van de Verenigde Naties, de opvolger van Ban Ki-moon. Dat hebben de leden van de VN-Veiligheidsraad woensdag in New York bekendgemaakt. De raad zal donderdag nog één keer formeel over Guterres stemmen en hem dan voordragen aan de Algemene Vergadering, die het laatste woord heeft.

De nieuwe secretaris-generaal wordt gekozen uit een lijst kandidaten die elk door hun land worden genomineerd. De Veiligheidsraad bepaalt in stemrondes wie op brede steun kan rekenen. Guterres nam al in de eerste ronde de leiding en gaf die niet meer af.

Eigenlijk wilden de VN een vrouw uit Oost-Europa, maar ze krijgen een man uit West-Europa. Guterres (67) heeft in VN-kring een goede reputatie, hij was eerder Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen. Toch gold hij lange tijd niet als grote kanshebber, maar hij maakte een goede indruk bij een openbare hoorzitting in de Algemene Vergadering. Hij bleek de VN goed te kennen, soepel te kunnen spreken en te beschikken over een aangename dosis humor. De Zuid-Koreaan Ban is een matige spreker – nogal een handicap voor een functionaris die het voor een groot deel moet hebben van de kracht van het woord.

Katholiek met plichtsgevoel

Toen hem een keer plagerig werd gevraagd waarom hij zo’n machteloze positie ambieerde als die van secretaris-generaal, zei Guterres: „Ik ben katholiek. Ik vind het mijn plicht om mijn talenten te gebruiken om dringende problemen aan te pakken.”

Dringende problemen genoeg. De secretaris-generaal moet de vrede bewaren in de wereld, ziektes bestrijden, het klimaat redden, armoede uitroeien, opkomen voor minderheden en de positie van vrouwen versterken – om maar een paar hoofdgerechten uit het gevarieerde VN-menu te noemen.

De profielschets voor de baan is dan ook niet gering. De secretaris-generaal is het boegbeeld van de VN. Hij moet het diplomatieke vernuft hebben om te laveren tussen vijandige grootmachten, hij moet een grote bureaucratie leiden (43.000 man sterk) en eigenlijk moet hij als generaal vredestroepen over de wereld schuiven (100.000 man). Hij heeft 193 opdrachtgevers, die het uiteraard nooit met elkaar eens zijn en waarvan sommigen het steeds weer vertikken om de rekening op tijd te betalen.

Een interview met Guterres eerder dit jaar. De tekst gaat verder onder de video.

Toen de Noor Trygve Lie, van 1946 tot 1952 de eerste secretaris-generaal, zijn opvolger afhaalde van het vliegveld in New York, begroette hij hem met de woorden: „Je staat op het punt te beginnen aan de meest onmogelijke baan ter wereld.”

061016_todoVNbaas

Duur, log en inefficiënt

Guterres treedt ook nog eens aan in een moeilijk tijdsgewricht. De VN liggen onder vuur omdat ze geen rol van betekenis kunnen spelen in Syrië, ondanks de inzet van veel hulpverleners en diplomaten. Het Midden-Oosten is een aaneenschakeling van brandhaarden; Europa is bang voor vluchtelingen, jihadisten en in de ban van een nieuw nationalisme. De traditionele grootmachten werken tegenwoordig eerder tegen elkaar dan met elkaar. Andere belangrijke landen – Saoedi-Arabië bijvoorbeeld – doen niet van harte mee. De VN staan te boek als duur, log en inefficiënt: een onbescheiden groot takenpakket in het verleden leidde tot teleurstelling, cynisme en een zweem van vergane glorie.

Wat brengt Guterres mee om van die klus een succes te maken? Hij werd al politiek actief tijdens de Anjerrevolutie in 1974 en maakte in de jaren negentig in Europa naam als een moderne sociaal-democraat, die oude socialistische dogma’s overboord gooide en van de Portugese Socialistische Partij een gematigde middenpartij maakte. Hij was voorvechter van Europese integratie en loodste Portugal de euro binnen.

In 2001 verruilde hij de Portugese politiek voor de VN om tien jaar, tot 2015, leiding te geven aan de UNHCR. Als Hoge Commissaris speelde hij een belangrijke rol in de crisis rond Syrische vluchtelingen en was hij kritisch over het gebrek aan medeleven in Europa. Ondanks de snel groeiende stroom vluchtelingen bracht hij de staf van de VN-vluchtelingenorganisatie in Genève met 20 procent terug, terwijl de efficiëntie verbeterde.

Guterres was al als student actief in sociale organisaties, maar kwam naar eigen zeggen al snel tot de ontdekking dat vrijwilligerswerk alleen niet genoeg was om de wereld te verbeteren. Daarom koos hij voor een politieke carrière. „Maar”, zei hij onlangs, „ook de politiek kent grenzen.”