Nederlander Ben Feringa wint Nobelprijs Scheikunde

De drie Nobelprijswinnaars voor Scheikunde 2016. Vlnr: Jean-Pierre Sauvage, J. Fraser Stoddart en Ben Feringa. Tekening Nobel Media

De Nederlandse hoogleraar Ben Feringa heeft de Nobelprijs voor de Scheikunde gewonnen, samen met Jean-Pierre Sauvage (1944) uit Frankrijk en James-Fraser Stoddart (1942) uit Schotland, voor hun onderzoek naar moleculaire nanomachines. Feringa, Sauvage en Stoddart krijgen ieder een derde van de 830.000 euro aan prijsgeld. De Nobelprijs wordt op 10 december in Stockholm uitgereikt.

Feringa (1951) is hoogleraar moleculaire nanotechnologie aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 1978 promoveerde hij aan dezelfde universiteit op onderzoek naar stereochemie onder begeleiding van Hans Wijnberg. Hij werkte een aantal jaar als onderzoeker voor Shell in Nederland en het Verenigd Koninkrijk en keerde in 1988 terug naar de RUG.
Een zeer blije Ben Feringa bedankt zijn medewerkers na het winnen van de Nobelprijs:

Eerste nanomotor

Feringa was de eerste persoon die een nanomotor bouwde, in 1999. Stoddart en Sauvage deden het voorwerk dat Feringa’s werk mogelijk maakte. Nanomotors zijn ‘de kleinst mogelijke machines’, een paar miljoenste millimeter groot. Het moleculaire machientje van Feringa bestaat uit twee rotorbladen en een dubbele koolstofverbinding als draaibare ‘as’. Een puls ultraviolet licht liet dit motortje draaien.

Illustratie Ben Feringa Lab

Een voorbeeld van een moleculair motortje. Illustratie Ben Feringa Lab

In 2014 perfectioneerde Feringa zijn machine: de machine maakt nu 12 miljoen rotaties per seconde. In 2011 bouwde Feringa een moleculaire ‘four-wheel drive’, een nano-auto die over een oppervlak kan bewegen.

Champagne

“Ik weet niet wat ik moet zeggen, ik ben geschokt”, was de eerste telefonische reactie van Feringa op de persconferentie in Stockholm toen hij het nieuws vanochtend hoorde. “Ik voel me vereerd.” Op zijn laboratorium in Groningen ontstond direct grote opwinding en vreugde, zo vertelt een van de aanwezigen daar. “We hadden maar één fles champagne voor 100 mensen.” Er werd in Groningen wel eens gesproken over een mogelijke Nobelprijs, maar alleen als mogelijkheid. Feringa zei dan altijd laconiek: “Er zijn zoveel eminente wetenschappers die hem nooit krijgen.”

feringawiki

Twintigste winnaar

Feringa is de twintigste Nederlandse Nobelprijswinnaar. De laatste was de van oorsprong Russische Nederlandse Brit Andrej Geim die in 2010 de Nobelprijs voor Natuurkunde kreeg voor zijn ontdekking van het bijzondere materiaal grafeem.

Lees ook: de verzuchting van de vorige Nederlandse Nobelprijs winnaar: Eerst die Nobelprijs overleven

In 1999 kregen de natuurkundigen Gerard ’t Hooft en Martinus Veltman de Nobelprijs voor Natuurkunde voor het wiskundige model waarmee de elektromagnetische en de zwakke kracht werden verenigd in één beschrijving. Lees hoe Veltman toen reageerde: Gisteren was het hier een gekkenhuis

Grote wereld

De moleculaire machines van Feringa kunnen ook werk verzetten in de ‘grote wereld’. Feringa heeft een nanomotor glazen cylinders laten draaien die 28 micrometer lang waren, 10.000 keer groter waren dan de motor zelf.

Het onderzoek van Stoddart, Sauvage en Feringa zou in de toekomst kunnen leiden tot de ontwikkeling van moleculaire robotos. Of slimme materialen, die gecontroleerd van vorm kunnen veranderen. Feringa: “Ik voel me als een van de Wright-brothers waaraan gevraagd wordt ‘waarom hebben we vliegtuigen nodig’? En nu hebben we de Boeing-747.”

Het Nobel-comité schreef in haar verslag: “Net als de wereld versteld stond van de eerste elektromotoren en stoommachines, hebben moleculaire machines het potentieel om in de 21ste eeuw een explosieve ontwikkeling door te maken.”

Spinozaprijs

Ben Feringa won in 2004 de Nederlandse Spinozaprijs. Feringa begeleidde meer dan 100 promovendi en heeft 300 publicaties op zijn naam en 16 octrooien.

Scheikunde

Het is de 108ste prijs voor Scheikunde die is uitgereikt, sinds het begin van de prijs in 1901. Drie Nederlanders gingen Feringa voor. Jacobus van ’t Hoff kreeg de eerste Scheikunde-Nobel, in 1901, voor zijn ontdekking van osmotische wetten. In 1936 kreeg Peter Debye de prijs, voor zijn toepassingen van röntgendiffractie om molecuulstructuren te begrijpen. En in 1995 kreeg Paul Crutzen de prijs, voor zijn ontdekkingen op het gebied van het ozongat.

Vier keer slechts kreeg een vrouw de prijs. met als beroemdste Marie Curie, in 1911. De prijs wordt toegekend door een speciaal comité dat wordt samengesteld uit leden van de Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen.

De Nobelprijs voor de Natuurkunde ging gisteren naar drie Britten voor hun onderzoek naar ‘topologische fase-overgangen‘. Het drietal ontdekte hoe elektronen in twee of één dimensie stromen. De Nobelprijs voor de Geneeskunde was maandag voor de Japanner Yoshinori Ohsumi voor zijn onderzoek naar zelfvertering in cellen. De Nobelprijs voor de Vrede wordt vrijdag bekend gemaakt, die van Economie wordt maandag pas bekend gemaakt. Daarna komt nog de Nobelprijs voor de Literatuur.