Tocht, de stille moordenaar van de Balkan

De correspondent

Bijgeloof wordt op de Balkan van generatie op generatie doorgegeven. Ook complotten zijn populair. Niet gek, gezien de politieke cultuur.

Foto Reuters

Het is al na elven en nog steeds stikheet in het slaapcompartiment van de nachttrein tussen Boedapest en Belgrado. Maar wat Murari dwarszit, is de wind die ’s nachts door het nauwe open raam van de rijdende trein suist.

Wind vangen in horizontale houding, dat is misschien wel een van de ergste dingen die je kan overkomen, zegt de Kazachse voormalige krisjnamonnik die in Montenegro woont.

Zijn uiteenzetting over „een innerlijk vuur dat uit balans wordt gebracht” gaat een beetje voorbij aan de rest van het gezelschap. Maar de kern van zijn verhaal niet.

LOGO Termote, Roeland ZONDER

Een betere blijk van integratie kun je als buitenlander in Servië nauwelijks geven dan je fobie voor promaja te etaleren: de angst voor onverhoedse luchtverplaatsing door open ramen en deuren. „Balkan-medische evidentie suggereert dat deze tocht aandoeningen veroorzaakt zoals een verdoofd gevoel, verkoudheden, spierstijfte en een zwak voor machomannen in leren jekkers”, schrijft de Kosovaarse columnist Kreshnik Hoxha tongue in cheek op Balkan Insight, een portaal voor Balkan-journalistiek. „Naar verluidt is het de stille moordenaar van de Balkan.”

Grimmige woordenwisseling

Van het Kosovaarse Pristina tot het Servische Novi Sad waarschuwen grootmoeders hun kleinkinderen eindeloos voor promaja. Wie thuis, op het werk of in een afgeladen, zweterige stadsbus ramen openlaat, kan een grimmige woordenwisseling verwachten.

Het kan ook gemoedelijker: na twee regenachtige dagen in een drukkende zomer weet de vluchtelingopvang in de Gavrilo Principstraat in Belgrado niet meer wat te doen met de stapels winterkledij voor kinderen.

Ngo-medewerkers sturen bezorgde buurtbewoners die nieuwe zakken aanslepen – ‘Lever die kinderen niet over aan promaja!’ – weg met een verontschuldigde grijns.

Je kunt het zien als onschuldige folklore. Net zoals de wijdverbreide overtuiging dat wie een huwelijkspartner wil vinden, beter niet op de hoek van de tafel kan zitten. Of, hedendaagser: de act van de crossdressende waarzegster Kleopatra, die in de jaren negentig op een televisiezender in Belgrado plaats en tijdstip van nieuwe NAVO-bombardementen voorspelde. Bijgeloof waar kosmopolitische Serviërs om moeten lachen. Aandoenlijk! Maar andere vormen van mythisch denken zijn dat niet.

Politici en media wentelen op de Balkan hun eigen falen nog steeds routineus af op complotten gestuurd door de CIA, de EU of miljardairs zoals George Soros.

Westerse samenzweringen

Een Bosnische vriend legt uit hoe zijn vriendenkring gesplitst is in mensen die westerse nieuwssites raadplegen en anderen die alleen Russia Today kijken. Die zender ziet overal vermeende westerse samenzweringen. Dankbaar materiaal voor wie een eenvoudige verklaring wil voor de lamlendige toestand waarin het land verkeert. Maar bijdragen aan verzoening in het poreuze Bosnië doet het niet.

En toch. Samenzweringsdenken is niet zo gek in samenlevingen waar achter politieke beslissingen daadwerkelijk vaak corrupte achterkamerakkoorden schuilgaan en de media vaak op de hand van de machthebbers zijn.

Wie niet tot de insiders behoort, concludeert algauw: ‘Sistem te laze’, oftewel ‘Het systeem beliegt je.’

Probeer dat maar eens af te zweren. Zeker als je bedenkt hoe moeilijk het blijkt om eenvoudiger vormen van bijgeloof, zoals promaja, achter je te laten. „In de ogen van de niet-Balkanbewoner was dit een broodjeaapverhaal opgeblazen buiten proportie”, schrijft columnist Hoxha daarover. „In mijn ogen ging het om een zaak van leven en dood.”

Zelfspot? Een beetje wellicht. Maar vast niet helemaal.