Cultuur

Interview

Interview

Foto: Robin van Lonkhuijsen/ANP

Het begint bij een glas per dag

Alcohol Drie van de vier volwassenen drinken matig. Maar nul glazen is beter, volgens hoogleraar psychiatrie René Kahn. ‘Elke vrouw moet weten dat elk glas wijn, bier of sterke drank per dag haar kans op borstkanker met 10 procent verhoogt.’

Een glas wijn bij het koken, een biertje bij thuiskomst na een dag werken, een gin-tonic op het terras. Het smaakt na deze week toch nét wat minder lekker. Eerst kwam, op maandag, het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu met een rapport dat ons voorrekende wat alcohol de samenleving kost: per jaar om en nabij de 2,5 miljard euro. Mensen krijgen nare ziektes door het gebruik van alcohol, ze werken minder hard, of helemaal niet en dat kost allemaal geld. Daarna, op dinsdag, presenteerde psychiater René Kahn zijn onheilstijding in boekvorm, Op je gezondheid? Over de effecten van alcohol. Net als de Wereldgezondheidsorganisatie zegt hij: alcohol is de meest vermijdbare doodsoorzaak, na roken. Jaarlijks overlijden 3,3 miljoen mensen wereldwijd aan de gevolgen van alcohol. Het ‘rokertje’ was al taboe, de aanval op het borreltje is begonnen.

René Kahn (62) is hoogleraar psychiatrie aan de Universiteit Utrecht. Hij is gespecialiseerd in schizofrenie en angststoornissen. Een psychiater met een boek over alcohol, dan verwacht je gruwelverhalen uit zijn spreekkamer te lezen. Over wat alcohol doet met de geestelijke gezondheid, wat het voor schade berokkent in huwelijken en gezinnen, over de rampzalige gevolgen van verslaving. Maar daar gaat zijn boek niet over. Want, zegt hij, alcohol is niet alleen een probleem als je eraan verslaafd bent. Het probleem begint bij een glas per dag. Zijn boek gaat dus over u. Aangenomen dat u een matige drinker bent, en dat bént u als u dagelijks één glas drinkt, ongeacht of u een man of vrouw bent. Grote kans dat u zich aangesproken voelt; drie van de vier volwassen is zo’n ‘regelmatige’ gebruiker. En ook voor u is het schadelijke effect van alcohol groot, zegt Kahn. U hebt een verhoogde kans op allerlei soorten kanker, op aderverkalking, beroertes, dementie en ongelukken.

U bent geen oncoloog, geen hartspecialist, geen intern geneeskundige. Begeeft u zich met uw boek niet op andermans terrein?

„Ik ben arts, het is mijn taak om mensen te waarschuwen voor de gevaren van alcohol. Ik ben ook wetenschapper en acht mezelf volledig capabel om de honderden wetenschappelijke onderzoeken te begrijpen die aantonen dat drinken schadelijk is. Toen ik nog lid was van de Gezondheidsraad (2010-2015) heb ik er steeds op aangedrongen een advies uit te brengen over het schadelijke effect van alcohol. Dat is niet gelukt. Vervolgens zat mijn termijn bij de raad erop en heb ik, ongeduldig als ik ben, besloten zelf een boekje open te doen over alcohol. Toeval of niet, kort na mijn vertrek kwam de Gezondheidsraad alsnog met een advies aan de minister van Volksgezondheid: drink geen alcohol, en als u het toch niet laten kunt, niet meer dan een glas per dag.”

Diezelfde Gezondheidsraad had toch een jaar eerder gezegd dat dagelijks één (voor vrouwen) of twee glazen (mannen) wijn gezond was? Gezonder zelfs dan helemaal niets alcoholisch drinken?

„Ik heb een vriend, Max. Hij is achterin de zeventig en net als ik arts en wetenschapper. Hij is belezen, sportief, kerngezond, hij jogt, eet elke dag een appel. Ik had in de dertig jaar dat ik hem ken nog nooit een druppel zien drinken, of misschien sporadisch een keer op oudejaarsavond. Hij geeft er niks om.

„Op een avond waren mijn vrouw en ik bij hem en zijn vrouw te gast. Bij het hoofdgerecht gaat Max rond met de rode wijn. Hij schenkt ons in, zijn vrouw en, tot mijn stomme verbazing, ook zichzelf. Ik zeg: ‘Max, sinds wanneer vind jij wijn lekker?’ Hij vond het niet lekker, zei hij toen. Hij dronk het omdat hij dacht dat het gezond was.

„Zo groot is de verwarring, zo ver is het gekomen. Ontwikkelde mensen als Max zijn gaan geloven in de onzin die wordt rondgebazuind over alcohol. Artsen en epidemiologen die beweren dat het je vaatstelsel ten goede komt, dat het hartkwalen voorkomt, dat je er langer door leeft. Het klopt gewoon niet wat ze zeggen. Die fabel moet de wereld uit.”

Je zegt toch ook niet: snuif cocaïne met mate?

Volgens u is de hockeystick de bron van alle misverstanden?

„Ja. Neem alle onderzoeken naar de relatie tussen alcohol en sterfte en maak een grafiek. De x-as geeft de hoeveelheid alcohol aan, de y-as de sterfte. Je zou een rechte lijn verwachten van linksonder naar rechtsboven: hoe meer alcohol, hoe groter de sterfte. Maar helaas, er is geen rechte lijn, maar een gekantelde j, een hockeystick. Kijk je naar de kromming in de stick, dan kun je de conclusie trekken: een beetje drinken is minder dodelijk dan niet drinken…”

Maar dat klopt niet…

„Nee. In de meeste onderzoeken worden de (matige) drinkers vergeleken met geheelonthouders. Maar het punt is: aan de geheelonthouders is nooit gevraagd waarom ze niet drinken. Ga je dat uitpluizen, dan zie je dat mensen allerlei redenen hebben om alcohol te laten staan: ze willen gezond leven, ze zijn religieus, ze vinden het niet lekker. Deze niet-drinkers overlijden helemaal niet eerder dan matige drinkers. De verhoogde sterfte onder de niet-drinkers wordt veroorzaakt door de niet-drinkers die om gezondheidsredenen niet dronken, of die gestopt zijn met drinken na een alcoholprobleem. Dat is de groep die de gekke krul in de hockeystick veroorzaakt, waaruit de verkeerde conclusie is getrokken, dat een glas beter is dan geen. Zelfs de Gezondheidsraad is eventjes in die val getrapt.”

Dus ‘drink met mate’ is een gevaarlijk advies?

„Nogal. Je zegt toch ook niet: snuif cocaïne met mate? Op populatieniveau is matig alcoholgebruik zelfs schadelijker dan cocaïne.”

Geen leuke boodschap.

„Nee, maar wel een noodzakelijke. Elke vrouw moet weten dat elk glas wijn, bier of sterkedrank per dag haar kans op borstkanker met 10 procent verhoogt. Het tweede glas met twintig. [De kans op borstkanker is gemiddeld 12,5 procent (1 op 8). Met dagelijks één glas wordt de kans bijna 14 procent, bij twee glazen 15 etc. Ook bij mannen verhoogt gering alcoholgebruik de kans op slokdarmkanker met 30 procent, op kanker van de mond- en keelholte met 17 procent. Ik vrees dat velen onder ons heel wat minder moeten gaan drinken.”

U bent al geheelonthouder?

„Helemaal niet. Mensen denken dat ik een rabiaat tegenstander ben van alcohol. Thuis drink ik nooit, maar bij een diner buitenshuis of op een receptie drink ik heus een glaasje mee. Alleen na twee eenheden bedank ik, dan stop ik ermee. En veel vaker dan twee, drie keer in de week gebeurt het niet. Dan weet u meteen hoe bruisend mijn sociale leven is.”

Waar houdt u van?

„Bier vind ik lekker. Maar alcoholvrij bier voldoet minstens zo goed. Ik hou ook wel van wijn. Rood. Nee, ik zeg echt niet welke soort, mijn kennis ervan is zo primitief.”

Vijftig jaar geleden rookte negentig procent van de mannen. Ik ook. Heerlijk. Maar is mijn leven verarmd nu ik het niet meer doe? Nee. Zo is het met alcohol ook.”

Wordt het in uw kringen geaccepteerd als u niet ‘gezellig’ meedrinkt?

„Drinken is bij uitstek een sociaal fenomeen. Alcohol zorgt voor ontspanning, angstreductie, ontremming en het is nog lekker ook. Dat positieve effect wil ik niet bagatelliseren. Zeker wijn drinken verleent mensen een zekere status. Het is een brevet van ontwikkeling als je er veel van weet, en er flinke bedragen voor kunt neerleggen.

„Maar toch, ook in wat u mijn kringen noemt, zie ik een kentering. Dronkenschap wordt niet meer geaccepteerd. Steeds meer mensen realiseren zich dat alcohol hun lichaam schade berokkent. Ik vergelijk het met schaaltjes sigaretten die vroeger op elk feestjes klaarstonden. Vijftig jaar geleden rookte 90 procent van de mannen. Ik ook. Heerlijk. Maar is mijn leven verarmd nu ik het niet meer doe? Nee. Zo is het met alcohol ook.”

Wat nu? Stickers met ‘drinken is dodelijk’ op elke fles?

„Verbieden zal niet helpen. Waarschuwingen zoals we nu op pakjes sigaretten hebben? Ik denk niet dat het veel zal uitmaken. Ontkenning is het meest primitieve afweermechanisme van de mens, dat zie ik in mijn spreekkamer. ‘Ik hoor het niet, ik zie het niet, mij gebeurt het niet’.”

Wat dan wel?

„Mijn advies strookt volledig met dat van het RIVM van deze week: accijnzen verhogen, uitgiftepunten verminderen, verbod op reclame en sponsoring.”

Wist u van te voren dat het RIVM-rapport en uw boek in dezelfde week zouden verschijnen?

„Nee. De timing kon niet beter. Een betere ondersteuning voor mijn boek kan ik me niet wensen.”

Op je gezondheid? Over de effecten van alcohol, René Kahn, uitgeverij Balans, 128 blz., 15 euro.