Zen door een app

Meditatie-apps

Makkelijk: mediteren via een app. Maar kan dat überhaupt wel, mindfulness uit je smartphone?

Foto: Istock

‘Focus op je lichaam”, zegt een mannenstem in het Engels; een beetje lijzig maar niet onprettig. „Scan je lijf van de bovenkant van je hoofd tot je tenen. Waar voelt het rustig, waar voel je iets anders?”

De eerste keer dat ik de meditatie-app Headspace gebruik is het nogal wennen. Want hoewel mindfulness allang niet meer het domein is van zweverige types, en het wetenschappelijke bewijs voor het nut ervan zich opstapelt, staat het nogal in contrast met hoe ik normaal gesproken leef. Doordeweeks is dat vooral veel werken, heen en weer reizen en afgeleid worden door mijn smartphone.

De laatste tijd merkte ik dat ik wel erg onrustig, gejaagd en afgeleid was. Een tip van een vriend over Headspace maakte nieuwsgierig: een app voor minder stress en meer concentratie – dát zou makkelijk zijn. Maar is het niet tegenstrijdig, mediteren met een smartphone?

Symptoombestrijding

Er zijn flink wat apps die mindfulness beloven, maar Headspace trekt de laatste tijd de meeste media-aandacht. De app heeft zo’n 8,5 miljoen gebruikers, haalde vorig jaar 30 miljoen euro aan investeringen op en heeft sinds kort zelfs een kinderversie. De eerste tien sessies van tien minuten zijn gratis, daarna betaal je zo’n 95 euro voor een jaarabonnement.

Dat is duurder dan de grootste concurrent Calm, die 60 euro per jaar kost. Die app krijgt net als Headspace overwegend goede recensies in de App Store, maar heb ik niet getest om niet twee meditatiemethodes door elkaar te gebruiken.

Door de eerste tien gratis sessies van Headspace ben ik zo heen, en die zijn best fijn. Zo vaak zit je niet tien minuten stil geconcentreerd te zijn op je ademhaling, je lijf en je omgeving, en ik merk dat ik er rustiger van word. Heel gedisciplineerd doe ik het niet: als ik merk dat ik stress krijg, ga ik er weer even voor zitten.

Maar als ik bel met Anne Speckens, een Nijmeegse hoogleraar psychiatrie gespecialiseerd in mindfulness, blijkt dat ik het helemaal verkeerd doe. „Mindfulness is niet een soort kalmeringsmiddel”, zegt ze. Het idee van mindfulness is volgens haar dat je meer inzicht krijgt in hóe je je voelt. Door ook stil te staan bij emoties als angst, somberheid en verdriet, krijg je meer inzicht in waarom je je zo voelt.

„Als je het alleen gebruikt om rustiger te worden doe je aan symptoombestrijding, terwijl mindfulness juist ook de oorzaken voor die gevoelens kan aanpakken”, aldus Speckens. „Net zoals bij het gebruik van echte kalmeringsmiddelen hou je dan de oorzaak in stand.”

Video met uitleg over Headspace. De tekst gaat verder onder de video:

Discipline

Mindfulness via een app werkt anders dan traditionele meditatiemethodes. Dat gebeurt vaak in groepen, en in speciale programma’s waar je gedurende een aantal weken uitgebreid begeleid wordt. Maar ik heb geen zin om op gezette tijden in een zaaltje met anderen op een kussentje te zitten. Ik wil mediteren in mijn eigen tijd, in mijn eigen huis en via een apparaat dat ik altijd bij me heb. Ik heb geen cd- of dvd-speler, de smartphone is voor mij het enige logische apparaat voor begeleide meditaties.

Wel merk in de loop van de weken dat ik vaker moeite heb om een hele sessie in de app uit te zitten. Op een gegeven moment duren ze 15 minuten, en dat blijkt vaak toch wel een opgave. Met appjes, tweets en Facebookberichten binnen handbereik verdwijnt het relaxte gevoel bovendien vaak snel. Het vergt veel zelfdiscipline om vanaf een smartphone te mediteren, zelfs al zet je je mel-dingen tijdens de meditatie op stil.

Waarom heeft Headspace er eigenlijk voor gekozen om meditatie via de smartphone – misschien wel één van de minst mindful apparaten ooit – aan te bieden? Ik mail daarover met Andy Puddicombe, de Britse mede-oprichter van Headspace. Puddicombe, een voormalige boeddhistische monnik, is de man van de lijzige stem in de app. Is het niet nogal paradoxaal om mindfulness via een apparaat aan te bieden dat er juist voor zorgt dat we constant afgeleid zijn?

„Dat is nou eenmaal waarop we tegenwoordig onze meeste tijd doorbrengen,” antwoordt Puddicombe. Hij erkent dat de constante stroom alerts, pushnotificaties en berichtjes ons kan uitputten, ervoor kan zorgen dat we belangrijke zaken uit het oog verliezen en minder rustig en gefocust zijn; het tegenovergestelde van mindfulness.

Maar volgens hem hoeven mindfulness en smartphones elkaar niet uit te sluiten. „We moeten een nieuwe balans zoeken met technologie. Het is niet mindfulness óf technologie, het gaat erom om op een mindful manier met technologie om te gaan.”

Hij heeft een punt: door te mediteren via een app kom je weliswaar in de verleiding om direct erna of zelfs tijdens de meditatie je smartphone erbij te pakken, maar tegelijkertijd word je getraind om die verleiding te weerstaan. Niet op iedere impuls reageren, maar ervaren dat je die impuls hebt, daar bij stilstaan en hem voorbij laten gaan: dat is een belangrijk onderdeel van mindfulness.

Mindfulness-light

Toch heeft de laagdrempeligheid van meditatie via apps ook risico’s, waarschuwt hoogleraar Anne Speckens. Mensen krijgen volgens haar vaak te maken met obstakels tijdens het mediteren: verveling, slaap, ongeduldigheid of intense emoties zoals boosheid of verdriet. „Vooral als je psychische problemen hebt, of wel eens depressief of psychotisch bent geweest, is persoonlijke begeleiding wenselijk, zo niet noodzakelijk”, aldus Speckens. Ze wijst erop dat meditatie ook tot heel vervelende ervaringen kan leiden.

Daar heb ik zelf gelukkig geen last van, maar ik herken wel wat van de emoties die soms langskomen. Ik ben één keer middenin een sessie gestopt uit ergernis over de verveling, dommelde een paar keer bijna weg en zit wel vaker ongeduldig te wachten totdat de sessie is afgelopen omdat het toch te onrustig blijft in mijn hoofd. Heel soms zie ik witte vlekken. En één keer werd ik zelfs een beetje verdrietig.

Headspace heeft een arts in dienst die helpt bij het voorkomen van problemen door de inhoud van de sessies goed in te richten. Ook biedt de app speciaal op maat gemaakte pakketten voor bijvoorbeeld mensen die leiden aan depressie. Maar Andy Puddicombe kan natuurlijk niet het handje vasthouden van 8,5 miljoen gebruikers.

Kun je een app als Headspace niet ook gewoon zien als een soort mindfulness-light? „Zolang je geen problemen hebt en jezelf goed in de gaten kunt houden, kan het waarschijnlijk geen kwaard”, zegt Speckens. „Het kan een aardige kennismaking zijn.” Wel wijst ze erop dat serieus onderzoek naar het effect van mindful-nessapps nog wel ontbreekt.

Die mindfulness-light werkt voor mij voorlopig prima – en stiekem toch vooral om rustiger te worden als ik het druk heb.