Nobelprijs Geneeskunde voor recycling van kapotte celonderdelen

Yoshinori Ohsumi. Akiko Matsushita / Kyodo News via AP

De Nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde gaat dit jaar naar het opruimen van kapotte celonderdelen. De prijs gaat naar de Japanner Yoshinori Ohsumi (1945). Dit heeft het Nobelcomité in Stockholm zojuist bekendgemaakt.

Ohsumi groeide op in het door de Tweede Wereldoorlog verwoeste Japan. Zijn vader was hoogleraar techniek. Ohsumi studeerde scheikunde, maar werd meegesleurd door golf van microbiologie in de jaren 60. Hij werkte een paar jaar aan de Rockefeller University onder Gerald Edelman, ook Nobelprijswinnaar. “Dat was de moeilijkste periode in mijn leven”, zei hij ooit in een interview, “Ik moest van bacteriën omschakelen naar zoogdiercellen.” Na een jaar schakelde hij alweer over op gist - waar hij de rest van zijn leven aan zou werken.

Celbioloog Ohsumi over zijn onderzoek bij een eerdere prijsuitreiking:

Zelf-vertering

Kapotte celonderdelen zoals grote eiwitcomplexen en versleten organellen worden door cellen opgeruimd in een proces dat ‘autofagie’ heet - dat betekent (in het Grieks) letterlijk ‘zelf-vertering’. Cellen verpakken het afval in blaasjes en vervoeren die naar een celorgaantje, het lysosoom, waar de onderdelen afgebroken en de bouwstoffen gerecycled worden. Ohsumi ontdekte in de jaren 90 tientallen genen die autofagie in bakkersgist aansturen. In mensencellen werkt autofagie precies hetzelfde, maar gistcellen zijn eenvoudiger te onderzoeken.

Al in de jaren 60 zag de Belgische celbioloog Christian de Duve dat lysosomen fungeerden als een cellulaire prullenbak, waar afval van buiten én binnen de cel wordt afgebroken. Ohsumi is degene die ontdekte hóe de cel kiest welke celonderdelen rijp zijn voor de sloop.

Daarmee opende Ohsumi een compleet nieuw vakgebied. Hans Clevers, directeur van het Prinses Máxima Centrum voor kinderoncologie, noemde Ohsumi daarom bij een eerdere prijsuitreiking “een reus op wiens schouders we staan. Daar zijn er niet veel van.”

Autofagie speelt een grote rol bij verhongering: als cellen verhongeren plegen ze autofagie om bouwstoffen te recyclen. Ook ongewenste indringers als bacteriën worden via autofagie opgeruimd.

Volg hier de bekendmaking van de Nobelprijs voor Geneeskunde:

Dat één iemand de Nobelprijs voor Geneeskunde ontvangt is bijzonder. Het is de vierde keer in 20 jaar, voor het laatste gebeurde het in 2010 toen Robert Edwards de prijs kreeg voor IVF.

Nobelweek

De Nobelprijs voor de Fysiologie of Geneeskunde is traditioneel de eerste Nobelprijs die bekend wordt gemaakt. Morgen volgt de Nobelprijs voor Natuurkunde, woensdag die voor Scheikunde en vrijdag de vredesprijs. De Nobelprijs voor de Economie wordt maandag pas bekend gemaakt.