Colombia komt in een politieke crisis met vergaande gevolgen

Met slechts een kleine marge – 50,2 tegen en 49,8 stemmen voor – heeft het ‘nee’-kamp het vredesakkoord met de FARC verworpen.

'Supporters van het 'nee-kamp' vieren de uitslag in Bogota. Mario Tama / AFP

Verbijsterd, geschokt en met grote onzekerheid over de toekomst. Een meerderheid van de Colombianen heeft zich tegen het vredesakkoord met de FARC uitgesproken: een oplossing voor de oorlog die al 52 jaar duurt en aan 220.000 mensen het leven heeft gekost, en voor miljoenen ontheemden heeft gezorgd, lijkt verder weg dan ooit.

Het historisch vredesakkoord, een week geleden nog officieel en met veel symboliek getekend door de guerrillabeweging FARC en de Colombiaanse president Santos, in het bijzijn van tal van internationale leiders onder wie VN-secretaris-generaal Ban Ki-moon, is definitief door de bevolking verworpen. Met slechts een kleine marge, 50,2 tegen en 49,8 stemmen voor, hebben de tegenstanders, het ‘nee’ kamp, gewonnen.

De uitslag kwam als een donderslag bij heldere hemel: al maandenlang liep president Santos ver voorop in alle peilingen en had vrijwel niemand rekening gehouden met een afwijzing van het akkoord. Deze onverwachte uitslag veroorzaakt nationaal en ook internationaal grote verbijstering en verwarring. Het is een enorme nederlaag voor president Santos en een harde klap in het gezicht van de FARC-leiders en de voorstanders van het vredesakkoord: vier lange en moeizame jaren van onderhandelingen in Havana, tienduizenden vergaderuren en nauwe betrokkenheid bij het vredesproces van de internationale gemeenschap, zijn voor niets geweest. Nu er geen goedkeuring van de bevolking is gegeven kan het akkoord zoals de guerrillero’s en president Santos dat inhoudelijk voor ogen hadden en waarover al overeenstemming was bereikt, de prullenbak in.

Santos leek volkomen zeker van zijn zaak, hij rekende op een ruime steun voor het akkoord. Er was geen alternatief, geen plan B, zo gaf hij vooraf aan, het was alles of niets. Maar de laatste dagen voerden tegenstanders van het akkoord, aangevuurd door ex-president Uribe een felle, strategische en naar nu blijkt zeer succesvolle tegencampagne en vond met name de kritiek op de straffeloosheid in het akkoord – de FARC-strijders zouden geen gevangenisstraf maar alternatieve straffen krijgen voor hun daden – veel gehoor.

Santos belooft rust

Door deze uitslag is Colombia in een complete politieke crisis terecht gekomen met vergaande gevolgen. Want wat betekent deze afwijzing van de bevolking nu voor de oorlog, en voor de positie van de nog bijna zevenduizend actieve FARC-strijders die al begonnen waren met het inleveren van hun wapens? Laait het conflict nu weer op en trekken zij opnieuw de jungle in, nu het vredesakkoord door het volk is verworpen?

In een eerste verklaring liet president Santos weten de uitslag te respecteren en verzekerde hij de Colombianen rust en stabiliteit in het land. Maandag wil Santos met de top van Uribe’s ‘nee’-kamp om de tafel gaan zitten om te kijken waar de knelpunten zitten in het akkoord. Met de uitkomst van dat gesprek zal een afgevaardigde van de regering vervolgens naar Havana vliegen om met de daar gestationeerde FARC-leiders te spreken. Kortom, Santos, lijkt niet van plan om de eer aan zichzelf te houden na deze nederlaag en af te treden, maar zoekt blijkbaar nog naar mogelijkheden om verder te gaan met de onderhandelingen.

“We zullen er alles aan doen om de vrede verder kracht bij te zetten”, zei hij, “we geven niet op, ik zal tot het laatste van mijn ambtstermijn vechten voor vrede”.

Een tijdlijn van het conflict met de FARC:

‘Met woorden vechten, niet meer met wapens’

FARC-leider Rodrigo Londoño, alias Timochenko liet vanuit Havana weten teleurgesteld te zijn, maar dat de FARC ondanks de uitslag niet meer met wapens maar met woorden wil vechten. “Het is nu des te belangrijker dat wij ons om gaan vormen in een politieke beweging, om onze stem te laten horen en vrede te bereiken in het belang van het Colombiaanse volk,” aldus de FARC-leider.

Hoewel onverwacht, is de keuze van de Colombianen om tegen het akkoord te stemmen niet geheel onbegrijpelijk. Vooral in de grote steden, waar men minder fysiek de oorlog heeft ervaren maar waar wel de meeste ‘nee’-stemmers zitten, is een diepgeworteld wantrouwen tegen de FARC die hier vooral als terroristen worden gezien. De onderhandelingen tussen de regering Santos en de FARC-leiders speelden zich bovendien jarenlang ver weg af, logistiek maar ook psychologisch: wat er in Havana werd besproken was onduidelijk, abstract en ongrijpbaar voor de Colombianen. Pas vorige week, toen het evenement zich verplaatste naar Colombia met de ondertekening in Cartagena werd het akkoord tastbaarder en groeide de kritiek. Bovendien is president Santos niet populair: veel Colombianen hebben het gevoel dat hij hen het akkoord door de strot probeerde te drukken en vooral uit is op zijn eigen eer: hij wil de geschiedenis in wil gaan als de man die de vrede in Colombia heeft bewerkstelligd. Voorlopig staat die vrede weer op een laag pitje en zit de Nobelprijs voor Vrede, waar Santos naam al voor genoemd werd, er mogelijk voorlopig ook nog niet in voor de Colombiaanse president.